Fargesia’s

Februari - Maart: Bladrollende Fargesia’s .
Het is begin maart. De zon schijnt, de lucht is droog en nog koud maar de vorst is al weken uit de lucht en de grond. We lopen na een lange maar niet extreem koude winter met minima tot –16 °C door een fictieve tuin met veel bamboes. Een 2,5 meter hoge haag van Fargesia sp. Jiuzhaigou 1 ziet er, ondanks de dooi, toch opvallend transparant uit. In deze vroege lentemaanden rollen de bladrollende Fargesia’s met zonnig, droog en koud weer hun dunne bladeren altijd op. Een dag eerder, met regen, was het blad nog helemaal uitgerold en dat kleurde de haag meteen met een frisgroen waas. Vooral door directe opname van regen of natte sneeuw nemen de bladeren tijdelijk hun oorspronkelijke vorm weer aan. Pas als de winter voorbij is en de bodemtemperatuur weer boven een bepaalde waarde komt kan de plant zelf weer water opnemen via de wortels en ontrolt het blad zich weer. Meestal is het patroon van oprollen in deze tijd van het jaar nog sterker dan bij vorst in de wintermaanden en herhaalt dit op- en uitrollen van het blad zich regelmatig. Het doel hiervan is het verdampingoppervlak van het blad te verkleinen tegen uitdroging in de winter. De soorten en vormen van Fargesia sp. Jiuzhaigou en Fargesia nitida hebben in deze maanden een sterke bladrol. Fargesia denudata en Fargesia murieliae rollen hun blad minder sterk op en zien er daardoor groener uit.

Juni en juli: De groei (zie ook GP 12-2009)
De bladrollende soorten, die nu alleen nog rollen bij een lage luchtvochtigheid en felle zon, staan nu volop in blad en de takken gaan door het gewicht wat uithangen. Pas in deze maanden komt de vorming van nieuwe scheuten echt op gang en die zijn door hun fris groene kleur gemakkelijk te onderscheiden .

Bij Fargesia robusta, Fargesia ‘Rufa’ en Fargesia sp. scabrida zorgen in deze periode de nieuwe scheuten die ondertussen tot halmen zijn uitgegroeid voor een opmerkelijke toename van de plant. Een jonge Fargesia robusta ‘Campbell’ die in maart nog 2 meter hoog en 60 cm breed was kan door de nieuwe aanwas in korte tijd 2,5 meter hoog zijn en een diameter van 80 cm of meer hebben. In 2 tot 3 maanden staat er een ander formaat plant.

Phyllostachys en andere woekerende soorten

Februari - Maart: Wintergroen
Op deze zonnige, droge dag in maart vervolgen we onze tocht door onze denkbeeldige tuin. De meeste soorten Phyllostachys hebben de –16 °C van deze lange doorsnee winter goed doorstaan. Wel is er op open plekken wat bladschade ontstaan. De 6 meter hoge Phyllostachys bissetii onttrekt met diepgroen blad nog steeds effectief de buren aan het zicht en de dicht op elkaar staande gele halmen van Pyllostachys aureosulcata ‘Aureocaulis’ verhinderen de directe inkijk van voorbijgangers. Alleen Phyllostachys aurea heeft nogal wat ingedroogd blad en ziet er wat gehavend uit. Deze soort zit bij deze temperaturen al aan zijn grens. Bij de Phyllostachys-groep is het licht opzwellen van de bladknoppen tot nu toe het enige dat er te zien is maar dat is de stilte voor de storm.

In juni is de ontwikkeling van het nieuwe blad aan de oudere halmen in volle gang en een deel van het oude blad wordt afgestoten. Enkele weken lang is er sprake van een zomerrui en dat zorgt voor nogal wat afgevallen blad. De nieuwe scheuten komen in juli al boven de plant uit, beginnen zich te vertakken en krijgen hun eerste blaadjes.
De soorten Indocalamus, Pleioblastus, Sasa en Sasaella krijgen nu ook volop nieuw blad. Alleen Shibataea maakt nu pas nieuwe scheuten en kan daardoor pas in augustus het oude winterblad vervangen.

Bloei van woekerende bamboes
Soms kan de bloei van woekerende bamboes (met een cyclus van 30 tot 60 jaar) er even dramatisch uitzien als bij het geslacht Fargesia en ook dan ontwikkelen er zich geen nieuw bladeren, maar grasachtige bloeiaartjes. Alleen sterft de moederplant hierna niet altijd af.
Vaak zijn het slechts afzonderlijke takken of halmen die bloeien. Met deze sporadische bloei laten vooral Phyllostachys aureosulcata en zijn variëteiten hun eigenaren nogal eens schrikken, maar de laatste 20 jaar heeft dit niet geleid tot een algehele bloei.

In een volgend artikel volgen we onze bamboes verder door de herfst en winter en leren we meer over de aanpassingen van dit van oorsprong tropische gewas aan een klimaat zoals het onze.

Jos van der Palen

Metamorfose van bamboes in herfst en winter.
In het najaar bereiden winterharde bamboes zich op verschillende manieren voor op de winter. De veranderingen die we in de herfst en de winter kunnen waarnemen zijn weliswaar subtieler dan de enorme groeispurt in de zomer (zie GP 04 – 2010) maar ze zijn zeker zo boeiend.

De verschillende bamboegeslachten, hier vertegenwoordigd door de niet- woekerende soorten van Fargesia, en de woekerende bamboes zoals Phyllostachys, Pleioblastus, Pseudosasa en Sasa hebben ieder hun eigen strategieën om strenge vorst te kunnen doorstaan. Door goed naar deze planten te kijken en ze door de seizoenen heen te volgen kan men meer leren over de boeiende wereld van bamboes.

Fargesia’s

Bladrollende Fargesia’s (augustus tot maart)
Augustus,  september en soms nog oktober zijn voor Fargesia’s groeimaanden van betekenis. Bij de soorten Fargesia murieliae en Fargesia denudata vertakken de nieuwe scheuten zich nog in dezelfde nazomer en krijgen blad.  Bij Fargesia demissa, de nieuwe generatie van Fargesia nitida (zie GP 07 - 2010 ) en Fargesia sp. Jiuzhaigou krijgen alleen de vroegst gevormde halmen nog wat blad maar de nazomerscheuten blijven, op een of enkele bladeren aan de top na, onvertakt en kaal. Deze nieuwe halmen die ijl boven de bamboestuik uitsteken, bepalen het  gemakkelijk herkenbare winterssilhouet van deze soorten. Door onervaren hoveniers worden deze onvertakte halmen regelmatig voor dood aangezien en ten onrechte weggesnoeid, maar ze zijn in dit groeistadium in staat strenge vorst te verdragen. En in het volgende voorjaar zijn dit de halmen die de nieuwe planthoogte bepalen en waar zijtakken met fris nieuw blad uit groeien.

Fargesia sp. Jiuzhaigou 1 (bladafstoot in de herfst)

Phyllostachys en verwante soorten.

Augustus tot maart.
Tot half oktober zijn de Phyllostachys-soorten nog volop in de groei. De spectaculaire lengtegroei van de zomerscheuten is allang voltooid en die krijgen steeds meer blad en harden langzaam af. Phyllostachys atrovaginata en Phyllostachys parvifolia vormen pas in juni scheuten en in koelere zomers zijn ze in het nadeel omdat het groeiseizoen dan korter is. Toch zijn ook de jongere, nog maar weinig vertakte halmen van deze twee soorten al redelijk vorstbestendig.
In augustus en september worden in de wortelstokken (de rhizomen)  reserves opgebouwd om in het voorjaar opnieuw scheuten te laten groeien en juist in deze maanden kunnen de ondergrondse uitlopers lange afstanden afleggen. Vooral bij jongere planten komen de punten van deze wortelstokken regelmatig met een schuine bocht naar boven en willen nog een dunnere halm gaan vormen.
Bij jongere planten kunnen deze scheuten een kleine bijdrage leveren aan de groei van de plant als geheel maar ze mogen om esthetische motieven ook worden weggesnoeid. Vrij onopvallend maken de Phyllostachys-soorten de overgang naar de winter  en zelf stevige vorst ondergaan ze zonder waarneembare veranderingen.

Tesselatie.
Hiervoor hebben we een vergrootglas nodig. Dan kunnen we zien dat de bladnerven van de meeste tropische bamboes parallel naast elkaar lopen. Bij alle min of meer winterharde soorten zijn er tussen deze nerven dwarsverbindingen waarneembaar. De meest winterharde soorten hebben zo’n duidelijk ontwikkelde ‘tesselatie’. We kennen geen enkele soort zonder tesselatie die winterhard is. Een fijn verdeeld en goed ontwikkeld netwerk duidt altijd op betere wintergroene eigenschappen van het blad. Door deze dwarsverbindingen kan er bij vorst vermoedelijk sneller vocht aan het blad onttrokken worden.

Sneeuw
Een forse sneeuwbui kan een bamboetuin door de diep doorgebogen en platliggende halmen tijdelijk onbegaanbaar maken. Wanneer het dooit of wanneer men de sneeuw van de halmen schudt veren deze weer snel op. Soms is de sneeuw nat, zwaar en plakkerig of is de hoeveelheid te groot, en dan kunnen vooral bij Phyllostachys de halmen wel eens afbreken. Fargesia’s zijn soepeler en buigen gemakkelijker met de sneeuw mee.
Na twee  strenge winters  komt er misschien wel weer een hele zachte winter die onze bamboes ontziet. Of wellicht ook niet.

Jos van der Palen

Het snoeien

Een bamboebos met ruimte.
Wie kent niet de beelden uit japanse of chinese films, waar de acteurs zich als krijgers, reizigers of geesten met het grootste gemak tussen de ver uit elkaar staande halmen van een mysterieus in nevelen gehuld bamboebos voortbewegen. En hoe vanzelfsprekend voor ons zijn niet die foto's van kleine japanse tuinen met armdikke bamboe's. 
In werkelijkheid hebben deze impressies weinig te maken met de natuurlijke groei van bamboe en alles met bamboe in cultuur. Ook in China of Japan zal een phyllostachys-bos zonder ingrijpen van de mens door te veel nieuwe en dode halmen totaal ondoordringbaar worden. De in dichte pollen groeiende tropisch soorten lenen zich al helemaal niet voor een wandeling tussen de vrijstaande halmen. Een bamboebos met zo'n open karakter is gewoon mensenwerk.                                                

In China en Japan wordt bij de eetbare soorten in het voorjaar een deel van de nieuwe sprui­ten geoogst. Zo blijft de aanwas van te veel nieuwe halmen al meteen binnen de perken. Daarna wordt nog eens door zorgvuldig uitdunnen het open karakter van zo'n productiebos in stand gehouden. Ook bij de 'houtleveranciers' wordt elk jaar een deel van halmen geoogst. De selectieve snoei is de belangrijkste oorzaak van de ver uit elkaar staande halmen. Vooral bij de bamboe's in japanse tuinen wordt zo het aantal stengels zorgvuldig door de eigenaars bepaald.

In ons land zal het nog wel wat jaren duren voordat de omvang van onze bamboebossen groot genoeg is om in het vroege voorjaar bamboescheuten voor de consumptie te gaan oogsten. Wie zou er nu het risico willen lopen juist die spruiten te oogsten, die mogelijk voor nieuwe recordgroei kunnen gaan zorgen. En ook het formaat en de kwaliteit van onze bamboehalmen  zijn voorlopig niet geschikt om er stoelen, tafels of vloeren van te maken. De keuze tussen uitdunnen of laten groeien heeft natuurlijk alles te maken met onze doelein­den en ook de ruimte die we hebben. Moet een lelijk gebouw of lelijke buurman weggewerkt worden dan kunnen de bosschages niet dicht en hoog genoeg. Wanneer een open oosterse groeiwijze ons doel is, omdat we licht en ruimte willen creëren, dan zijn een aantal grondre­gels erg handig om te weten.

Hiervoor komen voornamelijk Phyllostachys en Semiarundinaria in aanmerking, daar het formaat van de halmen van andere soorten zich hiervoor wat minder leent.

We moeten eerst goed weten hoe bamboe groeit. Een boom wordt elk jaar aan de  top hoger en door nieuwe jaarringen dikker. Maar bamboe wordt groter door de nieuwe halmen, die elk jaar binnen een paar maanden uitgroeien en weer hoger en dikker zijn dan de halmen van het voorafgaande jaar. Overbodig om dit hier uit te leggen, maar voor niet ingewijden is dit steeds weer een enorme verrassing. Wanneer ik vertel dat een deel van de hoogste halmen juist de jongste zijn en in amper twee maanden tijd zo groot en dik geworden zijn, is er altijd ongeloof.

De soortkeuze bepaald de sfeer. Een Phyllostachys humilis of nudabos geeft na het uitdunnen een ijle, luciede sfeer. Soorten als Phyllostachys vivax of Phyllostachys sp. Shanghai 3 zullen na de snoei met hun dikke halmen veel monumentaler aanwezig zijn.

Het aanplanten en uitdunnen van een groter bamboebos. 
Wanneer de bamboe van onze keuze op een ruime, humusrijke plek is uitgeplant, mag deze voor zeker drie jaar gewoon zijn gang gaan. Alle halmen kunnen blijven staan en dragen in dit stadium bij tot een sterk en uitgebreid wortelstelsel. Hierna zullen de nieuwe stengels, al naar gelang de soort en standplaats, zo'n 4 tot 6 meter hoogte bereikt hebben. In oktober zijn deze al dicht bebladerd en kunnen de halmen van het eerste en het tweede groei/jaar en een deel van de dunnere halmen van het derde jaar bij de grond afgesnoeid worden. 

Voor en na de snoei

We kunnen hiermee ook wachten tot begin maart. Dit heeft als voordeel dat de oude takken wat extra bescherming in de winter geven. Een tweede snoei volgt in het voorjaar wanneer de nieuwe spruiten ruim een 1/2 meter hoog staan. In dit stadium kunnen we zien waar de nieuwe halmen staan en hoe dik ze zijn. De dunnere scheuten worden tot de grond terugge­knipt. Hetzelfde gebeurt met de aanwas die op een verkeerde plaats boven de grond komt;  dus te dicht bij andere halmen of te veel aan de rand.  Wanneer juist de dikste halmen op de verkeerde plaats naar boven komen, is dat jammer. De keuze om deze wel of niet weg te snoeien maakt meteen duidelijk wie de baas is. Dit snoeipatroon moet elk jaar herhaald worden.

Al naar gelang de openheid, die men bereiken wil, kan soms wel 40 tot 70 % van de jonge scheuten weggesnoeid moeten worden. Helaas zijn de scheuten van de eetbare soorten in dit stadium niet meer voor konsumptie geschikt.

Veel soorten produceren in augustus, september en oktober nog dunne en vaak schuine halmen. Bij oudere planten draagt deze nagroei niet echt meer iets bij en moet meteen verwij­derd worden.

Wanneer de halmen voldoende hoogte hebben, kunnen de onderste zijtakken weggesnoeid worden. Bij jonge halmen, waarvan het schutblad juist is afgevallen, zijn de zachte zijtakken gemakkelijk met de hand af te breken. Door eerst een knikje naar beneden te geven en dan naar boven te trekken wordt voorkomen, dat er per ongeluk een deel van de halm wordt meegenomen. Deze snoei heeft optisch het beste effect wanneer niet meer dan 1/4 deel van de halm wordt vrijgemaakt. Hierdoor krijgt het licht de ruimte en wordt ondergroei mogelijk gemaakt. Ook de kleuren en het krachtige lijnenspel van de halmen worden zichtbaar gemaakt.

Dikke bamboe woekert en hoort daarom niet in een kleine tuin thuis. Tot deze conclusie komen veel mensen, wanneer ze te maken krijgen met de enorme en onbegrepen groeikracht van bamboe. Wanneer we naar de bamboe's in de japanse tuinen kijken, lijkt deze uitspraak meteen tegengesproken te worden. Waarom zijn wij zo bang voor het toepassen van deze reuzengrassen terwijl dit voor de japanners de gewoonste zaak van de wereld is. In dit land is bamboe diep geworteld in de cultuur. Wat deze reuzengrassen betreft, zijn er nauwelijks geheimen meer. Elke japanner met een tuin heeft een veelgebruikte goede snoeischaar om vorm te geven. Met dit wapen in de hand is het een klein kunstje om twee of drie bamboeplanten in het gareel te houden. Steeds worden de dunne, scheve en oudere stengels weer weggesnoeid en blijft een beperkt aantal van de mooiste halmen staan. Het spreekt vanzelf dat soorten, zoals Phyllostachys pubescens en Phyllostachys bambusoides, die daar voor hun dikke halmen gebruikt worden, bij ons door meer winterharde soorten vervangen moeten worden. Daarvoor komen soorten als Phyllostachys sp Shanghai 3, Phyllostachys vivax of de nog niet zo bekende  Phyllostachys parvifolia of Phyllostachys prominens in aanmerking. Deze bamboe's kunnen op een afgebakende voedingsrijke warme groeiplaats ook bij ons prachtig uitgroeien. Dit is meteen ook het antwoord op de volgende veelgestelde vraag : Is het mogelijk een woekerende hoge bamboe op een of twee afgebakende vierkante meter te houden ? Niet wanneer men de maximale hoogte verwacht maar wel met inachtneming van het hierboven beschreven onderhoud en met het gebruik van een 55 tot 65 cm diepe wortelbegrenzer. Deze moet in eerste instantie ongeveer twee cm boven de grond uitsteken. Anders kunnen de net onder het oppervlakkig groeiende uitlopers alsnog ongezien ontsnap­pen. De eerste paar jaren zal een woekerende hogere bamboe wel genoegen nemen met zo'n begrensde plek, maar zonder snoei vraagt het om problemen . Op een klein oppervlak  kunnen uiteindelijk geen honderd halmen staan. Een te geactiveerd wortelstelsel zal pogingen onder­nemen om buiten de barriére op zoek te gaan naar genoeg water en voedsel. Dan is zelfs een rhizoombarriëre van 80 cm diep niet voldoende. Net als in een bloempot moet het groen, dat boven de grond uitsteekt. in evenwicht zijn met de wortels.

Jos van der Palen

Bamboes met dikke halmen.

Phyllostachys is het belangrijkste geslacht van vorstbestendige bamboes met dikkere halmen. Vooral Phyllostachys vivax maakt zijn reputatie als reuzenbamboe in het koelere klimaat van midden Europa waar. Deze bamboe heeft echter alleen mogelijkheden op plaatsen waar de winters niet te streng zijn. Enkele nieuwe soorten combineren reuzengroei met een betere winterhardheid. Dit zijn dé bamboes die mogelijk in de toekomst voor een echte verbreding en verbetering van dit sortiment kunnen gaan zorgen.

In nog geen 10 jaar tijd werd Phyllostachys vivax “Aureocaulis”  in de mildere gebieden van Duitland en west Europa de meest bekende en meest begeerde hoge bamboe. Deze reus heeft door zijn dikke warmgele halmen met daarop onregelmatig verspreide groene lengtestrepen een echt tropische uitstraling. 

Tegen echt koude winters met zon en droge wind is deze soort niet goed bestand. Bij ongeveer - 17/19 C  krijgt deze bamboe het moeilijk en verschijnen er op de halmen donkerbruine vlekken. Ook de vrij grote wat hangende bladeren overleven deze temperaturen niet goed. De halmen hebben een dunne wand en zijn bij harde wind en sneeuw kwetsbaar . Op beschutte plaatsen waar de winters niet te koud zijn kan Phyllostachys vivax “Aureocaulis”  gemakkelijk en snel uitgroeien tot een indrukwekkende bamboe van formaat. Met een eindhoogte tussen 6 en 10 meter en een halmdoorsnede van 4-7 cm steelt deze soort al op heel wat plaatsen de show.

Vrij regelmatig verschijnt er tussen de gele halmen een groene stengel met een gele sulcus (afgeplatte kant). Wanneer zo’n halm geïsoleerd wordt kan dit plantdeel mogelijk dezelfde kleur halmen blijven vormen en heeft men de stabiele en belangrijke variëteit Phyllostachys vivax “Huanwenzhu”

Phyllostachys vivax “Huanwenzhu”  

Phyllostachys vivax “Aureocaulis” 

Verwarring bij Phyllostachys vivax.  

Een bamboe, die waarschijnlijk zeldzamer is dan we denken is de groene vorm Phyllostachys vivax. Zo’n 6 of 7 jaar geleden werd deze soort in grote aantallen uit China ingevoerd.  Dat dachten de kwekers althans. Intussen is duidelijk geworden dat onder de naam Phyllostachys vivax wel veel nieuwe soorten hier terecht zijn gekomen maar dat er weinig of misschien wel geen Phyllostachys vivax bij zat. Eén soort was bij deze importen steeds ruim vertegenwoordigd en kreeg noodgedwongen de geïmproviseerde naam Shanghai 2. Deze bamboe leek in groeikracht wel op Phyllostachys vivax maar de bladeren waren kleiner en minder hangend. De vroege gelige scheuten wezen in de richting van Phyllostachys dulcis. Een nauwkeurige vergelijking met foto’s van de dulcis-scheuten in “A Compendium of Chinese Bamboo“ maar ook met andere voorbeelden haalden de grootste twijfel weg. De koude winter van 96/97 werd met - 19C goed doorstaan.

Nieuwe variatie.

Een belangrijke nieuwe stabiele variëteit van Phyllostachys vivax is als mutatie ontstaan uit een in de war geraakte Phyllostachys vivax ‘Aureocaulis’, vrijwel tegelijkertijd op de kwekerij van  Hans Prins in Steenwijkerwold en bij mij in Valkenswaard (NL). En wie weet tot nu toe onontdekt ook wel ergens anders.  Net als bij Phyllostachys aureosulcata ‘Spectabilis’ de afgeplatte kant (sulcus) groen en de rest geel. Eigenlijk is het de omgekeerde vorm van de al genoemde Phyllostachys vivax ‘Huanwenzhu‘  die groene halmen en een gele sulcus heeft. Vandaar de naam Phyllostachys vivax ‘Huanwenzhu-inversa’. Omdat deze vorm ook uit de bestaande Phyllostachyss vivax ‘Aureocaulis’ is ontstaan, mogen we vanzelfsprekend uitgaan van een gelijke winterhardheid.  

Phyllostachys parvifolia

Een nieuwere Phyllostachys-soort intrigeert me al jaren door de groeikracht, het uiterlijk en door een geweldige winterhardheid: Phyllostachys parvifolia. Het is onvoorstelbaar dat deze bamboe pas nu (mondjesmaat) verkrijgbaar is. Jaren geleden is deze bamboe al eens uit China in Europa ingevoerd maar is hier merkwaardig genoeg nooit in het circuit van verzamelaars en kwekerijen terecht gekomen. Wel heeft er vroeger een variëteit van Phyllostachys nuda met klein blad lange tijd ten onrechte met deze naam kunnen pronken. De naam Parvifolia duidt op het kleine blad en hiermee onderscheidt deze bamboe zich van de meeste andere Phyllostachys-soorten. De fijne structuur van de bladeren vormt een wolkig geheel. De nieuwe scheuten zijn gemakkelijk te herkennen. Als lange gladde roze speren komen deze eind juni/begin juli uit de grond. Eerst onder een wat schuine hoek maar wanneer ze wat hoger zijn, staan ze uiteindelijk goed recht en stevig. De prachtige halmen hebben onder de knopen een opvallende wit bepoederde ring. Een hoogte van 10 meter ligt binnen het bereik van deze soort. Bij deze hoogte behalen de halmen een doorsnee van 6-7 cm. De laatste koude winter van 96/97 kreeg met - 19 °C geen vat op een jonge halm van mijn toen nog kleine plant. Het blad bleef onberispelijk groen. Dit in groot kontrast met het bruin van de meeste omringende bamboes in mijn tuin. Een jonge Phyllostachys parvifolia in de tuin van Max Riedelsheimer in Stockdorf bij München had in de winter van 1999/2000 nauwelijks bladschade, minder dan bijvoorbeeld Phyllostachys aureosulcata en Phyllostachys bissetii. In een korte heftige vorstperiode daalden daar de minima tot - 20 °C. Intussen is mijn plant na 5 groeijaren bijna 6 meter hoog. De groei is wat minder explosief dan bijvoorbeeld Phylostachys vivax maar de halmwand is een stuk dikker en daardoor steviger.  

Phyllostachys sp. Shanghai 3

Phyllostachys kwangsiensis

Phyllostachys kwangsiensis komt voor in het warme Taiwan. Daarom werd er niet veel van de vorstbestendigheid verwacht en was er weinig animo om plantmateriaal hier naar toe te halen en uit te proberen. Geheel onverwacht bleek deze bamboe in het noorden van Holland na de koude winter van  96/97  (- 21 ° C) bij de meest winterharde en wintergroene soorten te horen. Het is best mogelijk dat Phyllostachys kwangsiensis ooit uit een veel kouder gebied in China op dit eiland is ingevoerd. Opmerkelijk is de grote gelijkenis met Phyllostachys pubescens, een soort met een grote reputatie. In China is Phyllostachys pubescens de hoogste (tot 25 m.) en meest aangeplante productiebamboe voor de halmen en eetbare jonge scheuten.  Door de beharing van de jonge halmen maar ook door veel andere kenmerken zou men gaan denken dat Phyllostachys kwangsiensis gewoon een winterharde vorm is van de in ons klimaat zo zwak groeiende soort Phyllostachys pubescens. Een ondersoort die genoegen neemt met onze koelere zomers en strengere winters en die het in zich heeft om op een goede groeiplaats mogelijk tot wel 10 meter hoog te worden.

Deze bamboe moet zich natuurlijk nog op veel punten bewijzen maar prikkelt als winterhard alternatief voor Phyllostachys pubescens wel de fantasie.

Andere goed winterharde soorten met dikke halmen.

Phyllostachys acuta is gemakkelijk te verwarren met Phyllostachys vivax. 
Phyllostachys atrovaginata lijkt wat betreft uiterlijk, toepasbaarheid en winterhardheid veel op Phyllostachys parvifolia. 
Phyllostachys iridescens heeft gele en roodbruine lengtestrepen op de halmen en is voor koudere gebieden een betere keus dan de eveneens gestreepte Phyllostachys violascens. Phyllostachys prominens is moeilijk te onderscheiden van Phyllostachys dulcis. 
En Phyllostachys propinqua “Li Yü Gan” is goed winterhard en maakt redelijk dikke diepgroene halmen. De oudere meer bekende reuzen zoals Phyllostachys nigra “Boryana” en Phyllostachys nigra “Henonis” hebben het in de koude winter van 96/97 op veel plaatsen laten afweten. 

Dromen.

In Engeland is Phyllostachys parvifolia al eerder de Phyllostachys pubescens voor het noorden genoemd. Hier werd vooral op de visuele gelijkenis van het fijne blad van deze twee soorten gewezen. De kleinbladige Phyllostachys parvifolia kan mogelijk iets van de magie van de meest tot de verbeelding sprekende reuzenbamboe, Phyllostachys pubescens, naar onze streken halen.

Jos van der Palen

Kleur en groeivorm 
Binnen het actuele assortiment is gras niet alleen maar groen. Het pallet omvat bijna alle kleuren van de regenboog. Bij sommige soorten is de bladkleur zo opvallend dat de grenzen van intensiviteit zijn bereikt. Bij Millium effusum 'Aureum' lichten de goudgele bladeren op een beschaduwde plaats als door de zon beschenen op, en de bloedrode kleur van Imperata cylindrica lijkt in de nazomer van binnenuit te komen. Andere soorten zijn hierin wat bescheidener, maar door de diversiteit aan kleur zijn de ongelooflijkste combinaties mogelijk. Een aantal grassen zoals Molina en Miscanthus sluit het groeiseizoen af met een felle verkleuring naar geel, oranje of rood. 

Grassen vragen een andere manier van kijken. Vaak bepaalt het blad in zijn enorme verscheidenheid aan vormen de sierwaarde. Soms zijn de bladeren naalddun en stekelig. Bij andere groeitypen hangen ze in sierlijke bogen naar beneden of steken fors en massief vanuit de halmen of de aarde omhoog. De tijdloze bekoring die van de wuivende halmen in onze koren- of rietvelden uitgaat kennen we allemaal. Zo voegen de bloeiaren vaak een extra dimensie aan de plant toe. Het beste voorbeeld is het vormenrijke oosterse rietachtige gras Miscanthus sinensis. Ernst Pagels uit Leer (Duitsland) heeft zich intensief met deze soort bezig gehouden en is verantwoordelijk voor een adembenemend nieuw assortiment. Ook in onze koele zomers vormen deze variëteiten hun kleurrijke bloeiaren. Dit in tegenstelling tot de veel voor zomergroene hagen gebruikte Miscanthus giganteus en Miscanthus sinensis 'Gracillimus', die eigenlijk alleen in zeer warme zomers tot bloei komen. 

De hoogte 
Als we bamboe buiten beschouwing laten varieert de hoogte bij de siergrassen van zo'n 5 cm bij de laagste bodembedekkers tot wel 5 meter bij het reuzenriet Arundo donax. Hierin ligt ook de veelzijdige toepassing. Veel lagere soorten zijn zeer geschikte bodembedekkers. Een aantal hogere grassen komt beter tot zijn recht als solitair, als groepsbeplanting of als zomergroene haag. 

Verjonging 
De hier beschreven soorten zijn allemaal meerjarig. Een aantal grassen zoals polvormig groeiende Carex, Festuca, Deschampsia en Sesleria moet om de paar jaar verjongd worden door middel van scheuren. De grond om de pol raakt uitgeput en de te dicht opelkaar groeiende bladeren verhinderen de nieuwe groei.

De eerste plant van deze soort werd zo’n 20 jaar geleden door Julian Campbell in het natuurreservaat Wolong in noord-west Sichuan verzameld en in 1982 in de Botanische Tuin van Kew in Engeland geïntroduceerd. Dit exemplaar kreeg de soortnaam Fargesia robusta. Eind jaren 80 kwam deze bamboe in het circuit terecht van kwekers en verzamelaars. Het grote belang van deze bamboe werd pas echt duidelijk in de tweede helft van de jaren 90. In die tijd leerden we de beperkingen en gevaren van woekerende soorten in kleine tuinen kennen. Er was behoefte aan een bamboe die op zijn plaats bleef met halmen duidelijkere aanwezig waren dan bijvoorbeeld bij Fargesia murieliae. 
Van deze eerst geintroduceerde Fargesia robusta (Campbell) kennen we de eigenschappen het best. De gladde olijfgroene halmen zijn stevig en opgaand. De gemiddelde hoogte wordt ongeveer 3 meter maar de plant kan op den duur op een goede plaats uitgroeien tot 4 en zelfs 5 meter. De groei van de jonge spruiten begint vroeg, vaak al begin april. In dit groeistadium zijn de nieuwe scheuten gevoelig voor nachtvorst.Bij meer dan - 3 °C moeten deze beschermd worden. Mocht het toch mis gaan, dan worden er in de loop van het jaar altijd weer nieuwe scheuten gevormd.

Bij de groei van de nieuwe halmen valt het contrast tussen de witte schutbladeren en het donkere groen van de halmen erg op. In de loop van de zomer vallen deze schutbladeren af. Vooral bij jonge planten worden in de loop van augustus nog eens nieuwe halmen gevormd en herhaalt zich dit bijzondere kleureffect. 

Fargesia robusta “Campbell”

In het wild verzameld.
Zo kwam er in het voorjaar van 1997 weer een kapotte doos aan met in het wild verzamelde bamboes. Dit verrassingspakket bevatte o.a. grote kluiten met dikke afgezaagde halmen zonder blad die een groot gedeelte van de ruimte in beslag namen. Sommige halmen hadden een diameter van bijna 2 cm. Op de etiketten stond Fargesia scabrida. Volgens onze Chinese verzamelaar had hij deze planten gevonden bij Pingwu in noord Sichuan op een hoogte van 2700 meter, een verzamelplaats waar je in elk geval een redelijke winterhardheid verwachten mag. We hebben meteen de soortbeschrijving van Fargesia scabrida opgezocht maar dit formaat halmen leek niet helemaal bij deze soort te passen, of zou dit toevallig een reus onder de Fargesia scabrida’s zijn?  

Eerste ontwikkelingen
Uit de basis van de afgezaagde halmen ontwikkelden zich het eerste jaar met moeite wat kleine scheutjes met smalle lange sierlijke blaadjes. Het heeft een heel groeiseizoen geduurd voor de planten echt aan het groeien waren. In het daarop volgende voorjaar ontwikkelden zich al vroeg behoorlijke forse scheuten. Een plant werd buiten uitgeplant. In de nazomer ontwikkelde deze bamboe voor de tweede keer scheuten die zich nog voor de winter konden vertakken en nog blaadjes kregen. In de herfst trok het sterke kleurcontrast van de oranjebruine schutbladeren met de jonge purperen halmen ieders aandacht. De eerste winter buiten was met -12 °C vorst niet erg koud en de plant had hier niets van te lijden. Een jaar later bleek deze bamboe op een koudere plaats in zuid Duitsland geen moeite met – 20 °C te hebben. Na ongeveer twee groei-jaren was mijn plant buiten al bijna drie meter hoog.Overeenkomsten en verschillen met Fargesia robusta
Met Fargesia robusta (G.P. 12/2001) heeft deze bamboe veel gemeen. Onder andere het vroege uitlopen van de nieuwe, sterk behaarde scheuten. (Dit kan bij beide soorten problemen opleveren met late nachtvorst.) Meestal is er in de nazomer een tweede aanmaak van nieuwe halmen. Ook de winterhardheid is te vergelijken met Fargesia robusta (Campbell), de vorm met de kleine bladeren.
Belangrijke verschillen met Fargesia robusta zijn het lange smalle blad en de (voor een Fargesia) ver uit elkaar staande halmen. Recent DNA onderzoek heeft bevestigd dat beide bamboes nauw verwant zijn. 

Een voor de hand liggende oplossing zou het planten van coniferen kunnen zijn, maar die groeien meestal langzaam en het resultaat kan saai en statisch zijn. Tegenwoordig wordt steeds meer gebruik gemaakt van wintergroene en winterharde bamboes. Ze zijn toepasbaar als verdwijnmiddel voor onaangename uitzichten op alles wat u niet vanuit uw tuin of woonhuis wilt zien en als windbeschutting. Sommige soorten zijn geschikt om grotere tuinen in “kamers” te verdelen. Door de snelle groei van bamboes kan er in korte tijd een levendige haag gecreëerd worden. De soepele halmen en de dunne bladeren laten de bamboehaag bij elk zuchtje wind bewegen en ritselen. 

Fargesia robusta “Campbell” is belangrijkste Fargesia-soort voor het maken van een compacte hogere haag . Dit type met klein glanzend blad is de eerste Fargesia robusta in Europa. En alleen deze variëteit van de inmiddels vormenrijke groep Fargesia robusta heeft de nawinter van maart 2005 met – 21 C in noord Nederland en Duitsland redelijk overleefd. Ook is dit de meest compacte en meest opgaand groeiende vorm. Zo’n 30 jaar geleden heeft Fargesia robusta in China gebloeid. Wanneer we aannemen dat deze informatie waar is en dat deze bamboe uit die bloeiperiode komt dan behoort Fargesia robusta “Campbell” tot de soorten waarvan voorlopig geen nieuwe bloeiperiode te verwachten is. Het opgaande silhouet, het kleine glanzende blad, de relatief dikke halmen en de prachtige witte schutbladen aan de nieuwe scheuten maken deze bamboe tot de beste keuze bij het zoeken van een haag die tot 4 meter hoog mag worden. Daarbij gedijt deze soort goed op een zonnige groeiplaats. Het blad rolt niet op zich bij vorst, droogte en zon. 
Fargesia denudata De halmen groeien in een compacte pol, hangen sierlijk door en nemen daardoor nogal wat plaats in. Deze weelderige op cilinders lijkende oudere halmen met korte zijtakken en kleine glanzende bladeren brengen veel dynamiek en leven in een Denudata-haag. En hierin schuilt de kracht en de schoonheid van deze bamboe. Fargesia denudata (Lancaster I) is de bekendste vorm. Fargesia denudata (Xian 2) is weelderiger en verdraagt wat meer zon en (Xian 1) heeft smaller en daardoor sierlijker blad. De hoogte varieert van ruim 2 tot 4 meter. Ook bij Fargesia denudata rolt het blad zich op bij strenge vorst maar het winterbeeld is meestal groener dan dat van Fargesia nitida of Fargesia jiuzhaigou. Alleen met een beplantingsstrook van 2 meter of breder komt Fargesia denudata goed tot zijn recht. Men kan kiezen uit enkele vormen. 

Fargesia “Rufa” Bij deze bamboe hangen de weelderige takken door een overdaad aan glanzend groene bladeren wijd uit. Voor een Fargesia breidt het wortelstelsel zich nogal snel uit maar door de oppervlakkige wortels is “Rufa” toch goed te controleren. Zonder voorzorgsmaatregelen vormt Fargesia “Rufa” een haag die tot 3 meter hoog en met de uithangende takken meer dan 3 meter breed kan worden. Door uitstekende winterharde en wintergroene eigenschappen en door een redelijke zontolerantie is deze bamboe een goede keuze voor ruimere open locaties zoals grote tuinen of parken. 

Met deze bamboe kan een compacte opgaand groeiende haag van 2 tot 3 meter hoogte gemaakt worden. Op humusrijke, niet uitdrogende grond verdraagt Fargesia sp. Jiuzhaigou 1 de zon goed. Deze zeer winterharde bamboe kan bij strenge vorst de bladeren tot naalden oprollen en kan daardoor tijdelijk wat minder wintergroen zijn. Vooral in het vroege voorjaar op open locaties is de beplanting van deze nieuwe generatie bamboe transparant maar in april vormen zich weer talrijke frisse nieuwe blaadjes en ontstaat er een dichte haag. Ook in het voorjaar kunnen de halmen in de zon naar rood verkleuren. 

Deze “nieuwe generatie” bamboe is momenteel de beste en meest gelijkende vervanger voor Fargesia nitida + variëteiten. Twee nieuwere vormen, Fargesia sp. jiuzhaigou “Genf” en Fargesia sp. jiuzhaigou “Willumeit 9” bereiken met 3 tot 4 meter hoogte ook hetzelfde postuur als Fargesia nitida. Fargesia sp. jiuzhaigou “Willumeit 9” is in veel opzichten een goede vervanger voor Fargesia nitida “Nympenburg” maar wordt sneller breed en is kleurrijker. Ook Fargesia sp. jiuzhaigou “Willumeit 4” heeft enkele opvallende kenmerken die hem tot een goede haagbamboe maken. De halmen staan dicht bij elkaar, het loof is diepgroen en halmen verkleuren in het voorjaar naar purper tot zwart. Wat de eigenschappen van de zaailingen van Fargesia nitida betreft lijkt het me nog te vroeg om hier al iets over te zeggen. Veel mensen willen een bamboe die 2 tot 3 meter hoog wordt, fijn blad heeft en een compact groeit .Daarom is Fargesia sp. Jiuzhaigou 1 op plaatsen met minder ruimte de eerste keuze. Deze bamboe kan zich met behulp van snoei en afbakening zelfs op minder dan 1 meter breedte handhaven maar een ruime meter is beter.

Jos van der Palen (Garten Praxis februari 2006) 

Historie.
Vóór de ijstijden behoorde bamboe tot de vegetatie van Europa. De oost-west lopende bergruggen van de Alpen en Pyreneeën en ook de Middellandse Zee boden deze groenblijvende reuzengrassen geen uitweg om aan het oprukkende landijs te ontsnappen. In China gaven de noord-zuid lopende dalen wel doorgang aan veel soorten bamboe om tijdelijk naar het warme zuiden te migreren.
In China en Japan waar bamboe inheems is, wordt deze subfamilie van de grassen al eeuwenlang gebruikt om tuinen en parken vorm te geven en in te richten. Het is daar een natuurlijk en wezenlijk onderdeel van de cultuur.

 
In het midden van de 19e eeuw raakte de Franse zakenman en botanicus Eugène Mazel tijdens zijn vele reizen naar Azië in de ban van bamboe. Hij nam een aantal soorten mee naar Europa en plantte deze uit op zijn uitgestrekte landgoed bij het stadje Anduze in Zuid-Frankrijk. In het ideale klimaat ontwikkelden de planten zich verrassend goed. Sommige soorten groeiden zelfs uit tot reuzen van meer dan 20 meter hoog. Hier ontstond de eerste bamboetuin van Europa. En de 'Bambouseraie de Prafrance' bestaat nog steeds. De beplanting overleefde zelfs verwaarlozing en overstromingen. Het park is in de laatste 25 jaar zelfs uitgegroeid tot een toeristische attractie van formaat en is voor iedereen die met bamboe werkt een grote inspiratiebron.

In het westen zijn er vroeger meerdere pogingen ondernomen om bamboe als cultuurplant onder de aandacht te brengen maar pas in de laatste 25 jaar van de 20e eeuw kwam de doorbraak. Door een aantal interessante nieuwe introducties werden de toepassingsmogelijkheden groter en ontstond er bij een breed publiek steeds meer belangstelling. En die trend zet zich nog steeds gestaag voort.

Meestal zijn tuinen opgebouwd uit een hoofdbeplanting met daaromheen de begeleidende planten. Met bamboe als hoofdbeplanting kan er samen met nauwkeurig uitgezochte begeleidingsplanten een avontuurlijke manier van tuinieren ontstaan.

Hogere bamboes hebben het vermogen om een tuin een tijdloze uitstraling te geven. De hoge halmen en beweeglijke bladeren houden de beplanting in alle seizoenen overeind en juist om die reden worden ze steeds vaker toegepast. Met een verstandige keuze uit het wintergroene sortiment begeleidingsplanten kan men een tuin scheppen waar een doorsnee winter nauwelijks vat op heeft. Of men kiest juist voor ondergroei, bomen en heesters die met de seizoenen mee veranderen.

Door gebruik te maken van de variatie in bladgrootte, bladkleur, halmkleur, structuur en hoogte binnen het huidige sortiment kan alleen met bamboe al een boeiende tuin gemaakt worden. In Japan en China zijn hier treffende voorbeelden van te vinden. Maar de bodembedekkende bamboesoorten zoals Pleioblastus en Sasa die met hun fraaie, kleurrijke bladeren een prachtig contrast kunnen vormen met de hogere bamboes hebben voor een gemiddelde tuin eigenlijk een te grote uitbreidingsdrang. Het is raadzaam de bodembedekkende bamboes spaarzaam toe te passen en nauwkeurig te begrenzen. Of men maakt gebruik van gemakkelijkere begeleidingsplanten. Het werk dat hierdoor bespaard wordt kan men benutten voor het goed inperken van de hogere soorten zoals Phyllostachys, Pseudosasa en Semiarundinaria die in dit type tuin onmisbaar zijn. Samen met de hogere, niet woekerende Fargesias bepalen deze bamboes in feite de verschillen in niveau en zorgen ze tegelijkertijd voor de dynamiek van beweging en geluid in alle seizoenen. Want bij elk zuchtje wind zijn de halmen al in beweging en hoort men het ritselen van de bladeren. Struiken en bomen zoals coniferen, Prunus, Ilex of  Rhododendron hebben veel meer een statisch karakter en kunnen door deze eigenschappen  gebruikt worden om als tegenwicht voor de beweeglijke bamboe te dienen.

Sommige siergrassen, vaste planten en  winterharde “exoten” lenen zich goed om zich in een  tuin met grote verschillen in zon en schaduw of nat en droog te kunnen handhaven.  De planten die hier aan bod komen kunnen een tuin met bamboe (en zelfs zonder bamboe) op een avontuurlijke manier verrijken. Ze kunnen als uitgangspunt dienen om de kleurige halmen te omlijsten en de lineaire vormen te versterken. Ontdek de kunstenaar in uzelf en ga met deze en alternatieve planten aan de slag.

Een wintergroene tuin

Wintergroene Zeggen
Door hun uiterlijk wordt Carex (een zegge) nogal eens bij de grassen ingedeeld maar dit geslacht heeft zich hiervan al miljoenen jaren geleden afgesplitst. Sommige in pollen groeiende Carex-soorten kunnen zeer doeltreffend zijn als omlijsting van bijvoorbeeld Phyllostachys. De naar beneden gebogen bladeren vormen een krachtige tegenbeweging met het opgaande lijnenspel van de kleurige halmen. En het zijn ook gemakkelijke, goed te controleren bodembedekkers. De sterkste wintergroene soort is Carex oshimensis (synoniem Carex oshimensis 'J.S.Greenwell'; incorrect synoniem: Carex hashijoensis). Deze nog niet zo bekende diepgroene bodembedekker verdient zeker dezelfde aandacht als de inmiddels populaire bonte vorm “Evergold”. De glanzende pollen met smalle bladeren overleven zelfs strengere winters in zon en schaduw, kunnen tot 40 cm hoog worden en een diameter van zeker 50 cm bereiken. Zelfs langere perioden met droogte worden goed verdragen. Daardoor kan deze Carex als elementaire onderbeplanting een belangrijke rol vervullen op plaatsen waar diepgroen en wintergroen verlangd wordt. De witbonte variëteit 'Evergold' is wat kleiner, heeft verder dezelfde eigenschappen en verschaft een oplichtende kleur.

De volgende soorten groeien beter in halfschaduw tot schaduw: Carex morrowii 'Variegata', de meest algemene zegge, is vergelijkbaar met Carex oshimensis maar oogt wat fletser. De bladeren hebben dunne witte bladranden en zijn wat breder. Carex morrowii ‘Icedance’  trekt door bredere geelbonte bladranden meer de aandacht en breidt zich wat sterker uit. Carex conica 'Variegata' (Hime Kansuge) heeft fijne smalle bladeren, omlijst door een subtiele witte randje.  Met een groeihoogte van 10 tot 20 cm is dit een van de laagste goed wintergroene voorbeelden. De hoogste wintergroene zegge, Carex pendula, is geschikt voor verwildering en groeit zelf op plaatsen met diepe schaduw en arme grond. Deze soort heeft brede diepgroene bladeren en zaait zichzelf spontaan uit maar planten zijn wel gemakkelijk te verwijderen wanneer ze niet gewenst zijn.

Wintergroene varens
Ook wintergroene varens misstaat niet in zo’n tuin. Polystichum aculeatum (naaldvaren) is een opvallende soort met glimmende donkergroene bladeren die tot 50 cm hoog worden. Polystichum setiferum is een goed wintergroene varen met vele cultivars waarvan “Pulcherrimum Bevis” een beproefde variëteit is. Ook de tongvaren, Phyllitis scolopendrium, is er in talloze variëteiten. Het niet verdeelde blad is lang en leerachtig en kan bij sommige vormen wel 30 cm of langer kan worden. Binnen de wereld van de varens valt er regelmatig iets nieuws te ontdekken. Op een tegen wind en zon beschutte plaats is in de zachtere gebieden van Duitsland de spectaculaire Woodwardia radicans in de meeste winters wintergroen en onverwacht winterhard. De soms meer dan een meter lange bladeren kunnen in combinatie met andere planten een dramatisch oerwoudeffect oproepen.

Andere groenblijvers
Euphorbia characias heeft een blauwachtige bladkleur en is hiermee in een tuin het hele jaar door markant aanwezig. Talrijke variëteiten worden aangeboden die onderling nogal afwijken in winterhardheid, hoogte, bloemgrootte en bloemkleur. Enkele variëteiten van Euphorbia characias overleven temperaturen tot – 20 °C. en zijn geschikt voor gebieden met wijnbouw. Hoewel een zonnige plaats ideaal is verdragen Euphorbias op goed doorlatende grond ook halfschaduw en concurrentie van wortels. Vroeg in het voorjaar beginnen de bloeiwijzen zich te ontwikkelen en in de maanden maart, april en mei trekken de meestal kanariegele bloemen de volle aandacht. Wanneer de zaden zich gaan vormen neemt de bloeikleur in intensiviteit af en mogen de bloemen weggesnoeid worden. De plant zelf blijft de rest van het jaar volop present. Bij vorst krimpt het blad tijdelijk ineen om vochtverlies te voorkomen. Characias is niet de enige, er zijn veel meer wintergroene Euphorbia-soorten te vinden!

Hedera helix (klimop) is als gemakkelijke bodembedekker te verkrijgen in vele kleuren en bladvormen. Vergelijkbaar in gebruik is Vinca minor (maagdenpalm) die eveneens snel de grond kan afdekken met glanzende blaadjes. Enkele wintergroene Epimedium-soorten kunnen zich op een plaats met veel wortelconcurrentie moeiteloos staande houden. Langzamer groeien de  grasachtige wintergroene lelietjes Liriope en Ohiopogon. Liriope muscari “Ingwersen” is een goed winterharde en rijk bloeiende variëteit met blauwpaarse bloemen in augustus en september. Ophiopogon planiscapus 'Nigrescens' blijft winterzwart tot zeker – 20 °C. Deze bodembedekker vormt op zonnige tot halfbeschaduwde plaatsen op den duur een aaneengesloten zwart (donker purper) tapijt. De violette onopvallende bloemetjes in de zomer en de zwarte bessen in de herfst verraden dat we niet met een gras te doen hebben. Zeldzamer maar sterker in groei is de groene vorm Ophiopogon planiscapus. Ophiopogon japonicus 'Nana' (Minor) vormt een lage aaneengesloten begroeiing van nauwelijks 10 cm hoog maar heeft wel tijd nodig om dit voor elkaar te krijgen. De wintergroene Assarum europeum voelt zich het beste thuis op vochtige plaatsen in de schaduw en halfschaduw. 

Onmisbaar in een wintergroene tuin is de Italiaanse aronskelk. De kruidachtige glanzende groene bladeren van Arum italicum geven een tuin zelfs midden in de winter nog een zomers accent. De merkwaardig veranderingen die zich in de loop van een groei-jaar voordoen moeten worden toegelicht: De onopvallende groene bloemen in het voorjaar die verscholen tussen de bladeren staan worden gevolgd door trossen groene bessen op steeltjes. Juli is de maand waarop al het blad verdwijnt en dan staan de  inmiddels fel oranje zaadkolven alleen. In september verschijnen vanuit de knollen weer nieuwe bladeren en die blijven tot de volgende zomer. Bij vorst is het schrikken want dan liggen de bladeren als gekookte spinazie op de grond. Maar bij dooi staat dit kwetsbaar uitziende loof weer fris overeind. Op vrij vochtige halfbeschaduwde plaatsen houdt deze Arum zich goed in stand en kan zichzelf wat uitzaaien. De plant is op de meeste plaatsen voldoende winterhard en kan met enige winterbescherming zelfs in omgeving van München geprobeerd worden. Bij de variëteit 'Marmoratum' zijn de bladeren bont gemarmerd

Voor afwisseling in structuur en vorm kunnen winterharde heesters met grotere bladeren zoals Camellia japonica, Magnolia grandiflora, Prunus laurocerasus, Rhododendron of Ilex toegepast worden. Ga wel op onderzoek uit welke variëteiten en soorten genoeg winterhard zijn in uw omgeving. Fatsia japonica houdt het bijvoorbeeld op veel beschutte plekken in de mildere gebieden al decennia lang uit.  Dit geldt ook voor Trachycarpus fortunei die in midden China een natuurlijke begeleidingsplant van bamboe is. Winterbeschutting in strenge winters is echter aan te raden.  Enkele soorten Yuccas zijn winterhard  en vochtbestendig genoeg om in de zon of halfschaduw een plaats te geven. Yucca filamentosa is zo’n beproefde soort en de blauwige zwaardvormige bladeren misstaan in zo’n tuin zeker niet. Ook coniferen kunnen wat toevoegen, zoals de diep groene Taxus baccata die als donker decor achter het levendige groen van bamboe  buitengewoon krachtig werkt.

Niet wintergroen begeleidingsplanten

Siergrassen
Binnen het moderne assortiment is gras niet alleen maar groen. Het palet omvat bijna alle kleuren van de regenboog. Bij sommige soorten is de bladkleur zo opvallend dat de grenzen van intensiviteit bijna zijn bereikt. In de schilderkunst en de fotografie worden trucs gebruikt om kleur intenser te maken. Met een paar rode klaproze maakte van Gogh het groen van de grasvelden in zijn schilderijen nog groener. Deze optische kunstgreep werkt in de schilderkunst en de fotografie maar ook in een groene tuin. Hiervoor is er geen beter gras te bedenken dan een groepje Imperata cylindrica “Red Baron”. Zorg wel voor een humusrijke zonnige plaats. In de nazomer verdiept zich de kleur rood en intensiveert gelijktijdig het groen van de omgeving. De goudgele bladeren van Hakonechloa macra 'Aureola' lichten een beschaduwde plaats op als door de zon beschenen en de gebogen smalle bladeren van de robuustere groene vorm Hakonechloa macra lijken in het groeiseizoen wel op een lagere bamboe.

Andere soorten zijn in kleur wat bescheidener maar door de verscheidenheid aan tinten en vorm zijn ongelofelijkste combinaties mogelijk. Een aantal gemakkelijk toe te passen soorten en variëteiten kan met hun groot scala aan vormen en kleuren een tuin aanzienlijk verfraaien. Deschampsia caespitosa 'Goldtau' groeit in compacte diepgroene pollen waar in de vroege zomer de korte open bloeiaren bovenuit steken. Een van de betere blauwige bodembedekkers op lichte plaatsen is Sesleria caerulea. Het blad is tweekleurig met een diepgroene bovenkant en blauwwit beneden. Wat hoger wordt de  grijsblauwe Sesleria nitida met stugge vrij opgaande bladeren. Panicum virgatum ‘Northwind’ vormt op een lichte plaats in dezelfde kleurtinten een opgaande manshoge zuil. ‘Heavy metal’ blijft met een hoogte van ongeveer 160 cm wat lager,

In kleine tuinen zijn de hogere bloeiende Miscanthussen moeilijk te combineren met bamboe. Deze typen hebben ruimte om zich heen nodig en op te kleine plaatsen ontstaat er snel een warrige situatie. Gemakkelijker in gebruik zijn de soorten die niet bloeien zoals Miscanthus sinensis 'Morning Light' of  ‘Gracillimus’. Bij wat meer ruimte en licht kunnen deze en de in ronde pollen groeiende Miscanthus sinensis ‘Adagio’ toegepast worden zonder dat de omgeving erdoor gedomineerd wordt. Het loof van ‘Adagio’ wordt ongeveer een meter hoog en daar bovenuit steken in de nazomer halmen van 60 tot 80 cm.

Vaste planten.
De mogelijkheden die onder deze categorie vallen zijn te omvangrijk om er nu diep op in te gaan. Hosta’s zijn als grootbladige bladaccenten prima te gebruiken maar men moet wel de slakken de baas blijven. Cautleya spicata Robusta is een behoorlijk winterharde gember-achtige en bloeit al in juli of augustus met geel/oranje bloemen. Deze prachtige bladplant groeit het beste in humusrijke bodem op plek in de halfschaduw. Een winterdek van bladeren kan geen kwaad. Er wordt met meer soorten uit de familie van de gember geëxperimenteerd. Bomen en heesters met karakteristieke bladvormen zoals Acer (esdoorn), Cercis siliquastrum, Albizzia julibrissin 'Ombrella', Pauwlonia tomentosa zijn in tuinen waar ze winterhard genoeg zijn en ook nog genoeg ruimte hebben zonder te veel risico uit te proberen.

De beschreven planten komen uit een met ons klimaat te vergelijken biotoop en zijn wat betreft uitstraling goed met elkaar te gebruiken. Er zullen hier nog heel wat soorten niet genoemd zijn die het ook in zich hebben een tuin boeiender te maken. Met Musa basjoo, Oleander of Olijf komen we meer terecht in warmer of droger groeiklimaat. Voor sommigen is dit een stap te ver. Voor anderen begint hier pas het echte “Exotisch tuinieren”.

Jos van der Palen

Eerder gepubliceerd in Gartenpraxis

Gansu 95 - 1 en Gansu 95 - 2
In het voorjaar van 1995 kreeg ik een fax van de botanische tuin van Shanghai met de volgende informatie. Een medewerker had in het zuiden van de Chinese provincie Gansu twee bamboes verzameld en meegenomen. Mogelijk zou het om de soorten Fargesia spathacea en Fargesia nitida gaan. 
Ook de volgende belangrijke gegevens werden verstrekt: de verzamelplaats lag tussen 1800 en 2500 meter hoogte.(34° 20 noorderbreedte, 106° oosterlengte) De gemiddelde jaartemperatuur was 8° C., het winterminimum - 16.8° C. en het zomermaximum 29.6° C.
Er werd gevraagd of er interesse was. Deze bamboes moesten ook hier mogelijkheden hebben, dus werden ze besteld.
Van elke soort ontvingen we enkele kleine maar levenskrachtige planten die zich na een moeilijke start goed ontwikkelden. We besloten ze voorlopig Gansu 95 - 1 en Gansu - 2 te noemen. 

Eerste ervaringen
De jonge planten van Gansu 95 - 1 (door de verzamelaar Fargesia spathacea genoemd) vielen al snel op door hun enorme groeikracht. De vroege nieuwe scheuten hadden in de zomer volop blad en in de nazomer werden voor de tweede keer krachtige nieuwe scheuten gevormd. Zelfs die gingen met bladeren de winter in.
De grootste plant kreeg in de herfst een plaats in mijn tuin. De daarop volgende winter was zacht en daardoor geen echte test voor winterhardheid. Wel werd duidelijk dat het blad zich, anders dan bij Fargesia murieliae en Fargesia nitida, bij droogte, vorst en zon niet oprolde. Zelfs van een gedeeltelijke bladafstoting vlak voor de winter, zoals dat bij veel Fargesia's gebruikelijk is, was nauwelijks sprake. De plant ging de winter in zoals hij 9n de herfst was, met veel intens groene, glanzende sierlijke bladeren. 
Toen kwam de winter van 96/97 met veel vorst en wind. Het laagst gemeten minimum in Valkenswaard in Holland was ongeveer - 19°C. en de meeste bamboesoorten in mijn tuin kwamen min of meer gehavend de winter door. De plaats waar deze bamboe stond trok in het daarop volgende voorjaar ieders aandacht met een wolk van bijna onberispelijk groen gebleven bladeren. In het noorden van Holland bevestigde ook collega-kweker Hans Prins de uitzonderlijke kwaliteiten van deze bamboe als groenblijver. Daar was het met - 21°C nog wat kouder. Ook in Stockdorf bij München in de tuin van Max Riedelsheimer overleefde deze bamboe de 1999/2000 winter met meer dan 21°C vorst zonder veel schade. Lange zware vorstperioden met droge continentale wind worden echter door deze bamboe minder goed verdragen dan door de bladrollende typen.

Meer duidelijkheid
Intussen weten we meer over Gansu 95 -1. Al in april, ongeveer gelijk met de duidelijk verwante Fargesia robusta, komen de nieuwe scheuten boven de grond. Eigenlijk te vroeg omdat de jonge spruiten vorstgevoelig zijn en er in deze maand nog nachtvorst kan voorkomen. Gelukkig kent deze bamboe een tweede groeiperiode in de nazomer, mocht het de eerste keer misgaan. 
Directe zon wordt op een humusrijke niet te droge plek goed verdragen, maar halfschaduw is ideaal. De eindhoogte zal 2 tot 3 meter zijn met zwaar bebladerde takken die sierlijk doorhangen. Nieuwe halmen vormen zich telkens 5 tot 15 cm van de moederplant zodat het halmoppervlak na 5 groei-jaren een doorsnee van anderhalve meter kan bereiken en de gehele plant dan al meer dan drie meter breed is. Deze bamboe maakt dus in tegenstelling tot bijvoorbeeld Fargesia murieliae bij de vorming van nieuwe halmen vrij lange ondergrondse bogen (bochten) en neemt zeker twee tot drie maal zo snel plaats in. Gelukkig kennen Fargesia's geen horizontale uitlopers die een bedreiging voor vijvers of bestrating vormen en wortelt deze bamboe erg oppervlakkig. Als goed te controleren wintergroene bamboe op een niet te kleine groeiplaats is deze soort zeker een aanwinst. Eigenlijk zou deze nieuwe Fargesia het best tot zijn recht komen als oplichtende accentplant in parken en ruime tuinen. Op zulke plaatsen kan het krachtig groene beweeglijke blad en het wolkige silhouet een dynamisch contrast vormen met bijvoorbeeld de statische diepgroene Rododendrons, laurierkers of taxus. 

De benaming
De door de chinezen meegegeven naam Fargesia spathacea was eerder al eens ten onrechte aan Fargesia murieliae en later aan Fargesia nitida gegeven en paste ook deze keer niet.
In zuid Gansu groeien maar enkele bamboesoorten: Yushania confusa werd al snel uitgesloten en Fargesia dracocephala kenden we al. Toen kwam Fargesia rufa naar voren. De visuele gelijkenis met de twee foto's in het belangrijkste Chinese bamboeboek "A Compendium of Chinese Bamboo" en ook de groeiplaats en de planthoogte wezen sterk in die richting. Vanaf die tijd ging deze goed in het gehoor liggende naam door een snelle verspreiding van deze bamboe onder kwekers en bamboeliefhebbers een eigen leven leiden, o.a. door massaproductie in meristeem weefselkweek.
Intussen zijn er toch weer twijfels ontstaan over de benaming. Bij meer nauwkeurige bestudering combineert deze bamboe zowel eigenschappen van Fargesia dracocephala èn Fargesia rufa, beide inheems in hetzelfde gebied. De in het wild groeiende bamboes laten zich nu eenmaal niet zo snel indelen in het door mensen gemaakte kader van de soorten. 
Mijn voorstel is om deze bamboe waarvan de naam Rufa al zo is ingeburgerd voorlopig Fargesia 'Rufa' te noemen. Mocht er in de toekomst duidelijkheid en overeenstemming over de benaming zijn dan kan de soortnaam er eenvoudig tussen gevoegd worden. 


Jos van der Palen

 1 Hoe komt het dat alle exemplaren van een bamboesoort min of meer tegelijk bloeien? 
Dat weten we niet. Misschien hebben bamboes een soort ingebouwde klok. Voor panda's is het in ieder geval een ramp. Ze eten voornamelijk de bamboesoort Fargesia, die in China flinke oppervlakten beslaat. Toen tien jaar geleden F. murieliae massaal bloeide, had dat een hongersnood onder deze dieren tot gevolg. Nu de bloei van Fargesia nitida is begonnen, zullen we de komende jaren zeker weer verhalen over voedselschaarste horen.

2 Waarom gaat bloeiende bamboe dood?
Niet alle bamboes sterven na de bloei, maar Fargesia wel. Dat komt omdat deze soort hele korte, ondergrondse uitlopers maakt, waarin maar weinig reservevoedsel kan worden opgeslagen. Als de plant bloeit en daarna zaad vormt, raakt deze voedselvoorraad snel uitgeput: er is geen energie meer om nieuwe scheuten te maken. Voor bamboesoorten met lange wortelstokken, bijvoorbeeld Pseudosasa, geldt dit niet. Na het wegsnoeien van de bloeiende halmen heeft de plant nog energie genoeg over voor het vormen van nieuwe scheuten.

5 Niet alleen Fargesia nitida, maar ook alle variëteiten ervan gaan in de komende tijd bloeien? 
Ja. Alle variëteiten, inclusief de bekendere Fargesia nitida ’Anceps’, ’Eisenach’ en 'Nymphenburg’. Daarom is het raadzaam ze niet meer te kopen.

Fargesia denudata

Tijdens een expeditie in China in 1986 zag de plantenexpert Roy Lancaster hoog in het Min-Shan gebergte een bamboe in bloei. Hij nam 2 zaailingen mee naar Engeland. Pas een jaar eerder was deze bamboe door de Chinese Professor Yi Tong-Pei beschreven en van een naam voorzien: Fargesia denudata. 

Een plantdeel werd in 1990 door Roy Lancaster als geschenk aan het Arboretum van Kalmthout in België gegeven. In GP 8/ 1993 heeft Max Riedelsheimer deze bamboe al aangekondigd in het artikel “Neuer Gartenbambus”. Pas de laatste jaren is deze elegante niet woekerende bamboe beter verkrijgbaar. Een bloeiperiode die momenteel bij Fargesia nitida en al zijn variëteiten voor massaal afsterven zorgt, is bij Fargesia denudata in de eerste 70-80 jaar niet te verwachten. (zie: GP 9/2000 en 6/2004 ) (** Note: Wanneer we er van uitgaan dat eventuele meristeem vermeerdering in de toekomst niet de oorzaak van een voortijdige bloei hoeft te zijn.) Dat maakt deze karaktervolle “nieuwe generatie” bamboe interessant. Zeker nu we binnenkort afscheid moeten nemen van Fargesia nitida en al zijn vormen. (** Note: Bij de volgende cultivars heb ik bloei gezien: Fargesia nitida (de soort van de handel), “Chiennevieres”, “Eisenach”, “McClure”, “Nymphenburg” en “Weihenstephan”) 

Fargesia denudata (Lancaster I)

Bamboe als haag of afscheiding.
Hogere soorten. Phyllostachys, Pseudosasa en Semiarundinaria.
In de gebieden met zachte winters kunnen een aantal goed winterharde Phyllostachys-soorten als hoge wintergroene haag gebruikt worden. In koude streken neemt men met het planten van deze soorten altijd een risico. De strenge nawinter in de eerste week van maart 2005 heeft weer eens bewezen dat deze soorten in de koudste gebieden van Nederland niet altijd betrouwbaar winterhard zijn. 

De gele garage van de buurman.
Stel: de buurman heeft een nieuwe garage met een gele muur van 3,5 meter hoog gebouwd en u kiest voor bamboe om deze aan het zich te onttrekken. In zo’n situatie kan men het beste een keuze maken uit enkele niet woekerende hogere Fargesia-soorten. Maar als er op het dak van dezelfde garage ook nog een enorm balkon komt waar de familie van diezelfde buurman zich regelmatig installeert dan kan men alleen kiezen voor hogere bamboe. Hiervoor zijn een aantal Phyllostachys-soorten te gebruiken. Deze bamboes kunnen snel 5 meter of hoger worden en ze zijn dicht bebladerd. Zo’n aanplant zorgt ervoor dat u zomer en winter niets meer van de garage en de buurman hoeft te zien

Het kiezen van bamboe voor de tuin
De dagelijkse praktijk.
Er zijn veel redenen te bedenken om bamboe in een tuin toe te passen. Bamboe is groen in de winter, ruist in de wind, geeft privacy en een exotische “verre landen“ sfeer. De impulsieve stap om over te gaan tot de aanschaf van bamboe is snel gemaakt. Pas daarna komen meestal de vragen: Welke soort bamboe heb ik en past deze wel in mijn tuin, waarom groeit ie zo en wat moet ik doen aan onderhoud? Eigenlijk moeten deze vragen worden gesteld vóór de aanschaf. Dan kunnen de juiste beslissingen betreffende soortkeuze en groeiplaats nog genomen worden waardoor de beplanting met bamboe meer kans van slagen heeft.

Groeiproblemen en groeiplaatsen. 
Vaak krijgen we na de winter meldingen over bruine en/of dode bamboeplanten. Bij navraag gaat het dan meestal om relatief grote planten die in te kleine potten staan of in cementkuipen zijn ingegraven. Hierdoor ontvangt het wortelstelsel bij regen nauwelijks water waardoor de planten verdrogen. In een droge, winderige periode in de winter blijft het blad verdampen en de wortels kunnen geen vocht meer opnemen. Het is belangrijk te beseffen dat de meeste bamboesoorten van oorsprong in klimaatgebieden groeien met anderhalf tot drie maal meer neerslag dan bij ons. 
Te natte groeiplaatsen kunnen ook voor groeistoornissen zorgen. Ook al wordt bamboe vaak in verband gebracht met oeverbeplanting zoals riet, in het water sterft het wortelstelsel af door zuurstofgebrek. 
Bekend zijn de verhalen van niet-ingeperkte woekerende bamboes welke te dicht langs de bestrating aangeplant zijn. Vaak zien we dat de bamboewortels beter onder de bestrating groeien dan in de tuingrond. Dit komt doordat condensatie van verdampend bodemvocht zich direct onder het plaveisel verzamelt waardoor het daar tijdens warme droge zomers vochtiger is. De bamboewortels zoeken deze extra warmte en vocht onder de bestrating op. Geef hier extra aandacht aan een wortelbegrenzer. Overigens hangt de mate van woekeren ook samen met het bodemtype. Uit ervaring is gebleken dat potentieel woekerende bamboes op zware kleigronden (rivierklei, komklei) nauwelijks woekeren en zelfs voornamelijk als grote pollen (horsten) groeien. Op zandgrond en vooral op (laag)veengronden verspreiden woekerende soorten zich veel sneller en worden de meeste Fargesia’s hoger. 

Bamboe en architectuur.

In onze moderne, strakke stadsarchitectuur kan de keuze van bamboe als beplanting bijzondere resultaten opleveren, want geen andere plant is in staat om zo snel leven te brengen op plaatsen van statische bebouwing en zo’n sterke harmonie met de omgeving te creëren.

Toepassingen in de stad
In de stedelijke gebieden van West-Europa’s mildere streken is bamboe tegenwoordig een vanzelfsprekende verschijning geworden. Vooral tijdens een winterse wandeling in de stad trekt het groen van bamboe meteen de aandacht. Pas dan zie je hoeveel er eigenlijk met deze plantengroep wordt gedaan. Dikwijls dient bamboe als afscheiding om iets aan het zicht te onttrekken of wordt ze als decoratie in potten of bakken gebruikt. Op allerlei manieren wordt van de wintergroene eigenschappen gebruikt gemaakt om er door het jaar heen terrassen, binnenhofjes en saaie bebouwing mee te verlevendigen. Zelfs in kleine uitsparingen wordt er nog een plaats gevonden om een wintergroen gordijn van bladeren te creëren en op beschaduwde, beschutte plekken of op balkons kan bamboe in een stad -waar het gemiddeld enkele graden warmer is- in grotere bakken of potten jarenlang overleven. Vaak zijn de oplossingen inventief, duurzaam en boeiend, maar zeker niet alle toepassingen zijn geslaagd. Want vaak kom je ook de half verdroogde resten van bamboes tegen in te kleine potten die ooit bedoeld waren om er een terras mee te verfraaien of is er een beplanting aan de wandel gegaan.

Groenvoorziening
In verschillende steden wordt er met bamboe als plantsoen- en stadsbeplanting geëxperimenteerd. Gemeentelijke instellingen verantwoordelijk voor de groenvoorziening kunnen zich tegenwoordig beter informeren maar in praktijk komt hier nog weinig van terecht. In een aantal gevallen wordt er een beroep gedaan op professionele ondersteuning en misschien wel daardoor zien we toch meer beplantingen met bamboe die geslaagd zijn. In het centrum van Eindhoven (zuid Nederland) zijn lange stenen bakken gemaakt van ongeveer een meter breed die beneden kontact maken met de volle grond. Hierin moest een beplanting komen die samen met de 80 cm hoge bakken manshoog zou zijn. De geadviseerde Fargesia “Rufa” (= Fargesia dracocephala ‘Rufa’) voldoet op deze plek prima en is wat betreft zonbestendigheid , hoogte, dichtheid, winterhardheid en wintergroen aanzien perfect op zijn plaats. Soms mogen omwonenden meebeslissen in een wijkbeplanting en dan haalt een voorstel met bamboe het bijna nooit. Veel mensen maken elkaar bang door niet onderbouwde verhalen over woekeren en zien in hun angstdromen hun hele wijk in een bamboebos verdwijnen. In deze indianenverhalen zou bamboe zelfs door beton en muren kunnen groeien en dit is iets wat technisch onmogelijk is. Het is dan niet gemakkelijk uit te leggen dat er met behulp van vakkundige voorzorgsmaatregelen en een gepaste soortkeuze juist een vriendelijke en uitnodigende sfeer kan ontstaan.

Grootschalige projecten
Veel Europese architecten en vormgevers laten zich inspireren door de krachtige beeldtaal van bamboe en dat is ook de reden waarom zij dit reuzengras in openbare ruimten zoals winkelcentra, kantoren en andere gebouwen regelmatig inplannen. Toch komt een aanzienlijk deel van deze plannen niet tot een goed einde. Er wordt te vaak voorbijgegaan aan deskundig advies van een expert en dat is een belangrijke voorwaarde om succes te hebben. In veel projecten met bamboe denkt de betrokken aannemer, architect of hovenier ineens verstand van zaken te hebben. Karrenvrachten verkeerde bamboes worden steeds weer op een onjuiste manier en foute plaatsen uitgeplant. Wat in de USA en veel oosterse landen wel gewoon gerealiseerd kan worden lijkt in Europa vaak te verzanden in de bureaucratie rondom het verdelen van deze projecten.

Onderhoudscontract
Het kan ook anders. In 1980 werd een succesvolle procedure gevolgd bij de beplanting met reuzenbamboe in het IBM gebouw in New York. De Amerikaanse grassenexpert Soderstrom werd aangetrokken en hij adviseerde op die plek de soort Phyllostachys nigra “Henonis”. Ook maakte hij meteen een langtermijn contract voor professioneel onderhoud. Daarin stond onder anderen dat deze soort bamboe op deze plek om de 3 tot 4 jaar vervangen moest worden. De binnensituatie was niet helemaal ideaal voor deze soort en de beplanting zou er daarom op den duur wat minder aantrekkelijk kunnen gaan uitzien. Voor dit doel werden ruim van te voren grote planten in noord Florida opgepot, geworteld en daarna verscheept naar New York. Wanneer men destijds voor een subtropische soort, bijvoorbeeld Bambusa oldhamii, had kunnen kiezen dan zou herbeplanting mogelijk niet nodig geweest zijn maar deze bamboe was in de jaren 80 nog nauwelijks verkrijgbaar. Het aantrekken van een expert en het langtermijn contract zorgden ervoor dat dit project een groot succes werd en dat er ook nu nog bamboe staat. In navolging van dit idee zijn er sindsdien in veel meer stedelijke gebieden van de USA projecten met bamboe als hoofdbeplanting gerealiseerd.

Een bezoek aan de westkust (USA)
Zomer 2008 bezocht designer, fotograaf en bamboefan Eric Fandel aan de Noord-Amerikaanse westkust twee plaatsen waar bamboe, mensen en gebouwen elkaar treffen. Hier volgen zijn indrukken.

De eerste plaats was het Stanford University Medical Center in Palo Alto in Californië. Dit zeer moderne gebouwencomplex is vormgegeven met veel glas en staal. Een binnenplaats verbindt met trappen, liften en bruggen de twee gebouwen. Van boven en aan de zijkant wordt de sterke zon afgezwakt door een open roestvrij stalen raster. Hierdoor ontstaat een luchtige, licht beschaduwde en verkoelende oase in de omringende zomerhitte. De bamboe (alweer Phyllostachys nigra “Henonis”) groeit in deze buitensituatie veel beter dan in het IBM gebouw en hoeft hier niet om de 3 tot 4 jaar vervangen te worden maar vraagt natuurlijk ook hier professioneel onderhoud. Het dichte gebladerte en de halmen zorgen voor een soort buffer tussen de verschillende delen van dit moderne gebouw en zwakt de rechte lijnen van het vele glas en staal af. Zo wordt er een natuurlijke omgeving gecreëerd voor contact, communicatie, ontspanning en rust.

Het tweede bezoek bracht hij aan de “J.P. Morgan’s West Coast Headquarters” in downtown San Francisco. Dit 1400 vierkante meter grote plein ligt verzonken tussen de 31 verdiepingen hoge kantoren van J.P. Morgan. De bebouwing en inrichting van dit plein werden in 2002 voltooid. De stenen banken en traptreden, de schaduw van de bamboes en esdoorns en ook de zon bij het waterbekken nodigen de bezoekers uit om te gaan zitten en uit te rusten. Het plein is in de middagpauze een geliefd trefpunt voor bankiers geworden. Hier kan men rust vinden maar ook rondkijken en gezien worden. De bamboe begrenst het plein aan een kant en onttrekt een hoge blinde muur aan het zicht. De strakke uitvoering van de stenen elementen, de enorme bamboes (Phyllostachys vivax en Phylostachys nigra), de grote potten met esdoorns en het water stralen samen in het midden van een hoge huizenjungle een grote rust uit. Dit project kreeg twee belangrijke prijzen, namelijk:  National American Society of Landscape Architects Design Merit Award, 2003- 7x7 Magazine, Best New Public Space, 2004. Een metalen kunstwerk met roterende cirkels in het midden van het waterbekken werkt wat vervreemdend en past eigenlijk niet in het totaalbeeld. Desondanks is dit plein uniek en de magische atmosfeer van deze plaats laat de drukte van de nabijgelegen Mission Street vergeten.

Jos van der Palen (met dank aan Eric Fandel en Chris DeRosa)

Foto 1:Eric Fandel-Stanford University Medical Center in Palo Alto, Kalifornien. Foto 2: Fargesia 'Rufa' Centrum van Eindhoven. Foto 3: Chris DeRosa- Thurmond R. Marshall Building in Washington DC. Foto 4: Chris DeRosa-Prudential Center, Boston, Foto 5: Chris DeRosa- Atrium van het IBM gebouw. Foto 6: Chris DeRosa- Chinatown New York, Foto 7 Chris DeRosa- Avenue of the Americas New York

Not yet ten years ago any new bamboo was seen as a possible enrichment. At this very moment the available assortment counts hundreds of species. So it’s time to reflect. Therefore we hold our pace to see what our collecting mania has delivered us so far. New possibilities will be given attention as long as they seem an asset. To avoid mentioning a lot of names instantly, we take the Central-European climate with the cold winter of 96/97 in mind, when we had  minimum temperatures of 18 to 22 degrees below zero.  

A gordian knot

The major problem with bamboo’s is that the borderlines between the species are often hard to define. As a rule intermediate forms will disappear eventually in the process of specification. But, the evolutionary process of the northern bamboo’s is, like the rhododendrons and eucalyptus, still going on vividly. Many bamboo species tend to intermediate forms along the borders of their distribution range. More than 75 Fargesia species have been given very precise botanical descriptions. New specimens collected in the wild differ most of the time so much from the botanical descriptions that one is hardly able to point out to which species it actually belomgs. A recently introduced Fargesia robusta with large leaves fits more to the botanical description than the specimen we already knew.

A few seedlings, brought in from the nature reserve Jiuzhaigou in northern Sichuan show an obvious relationship with Fargesia nitida, but differ so much from the original description of this species that it is virtually impossible to consider these as real nitida’s Almost any time when this species is collected in its vast distribution range, the specimen involved is surprisingly different from the ones that are already in culture.

  In Phyllostachys another problem pops up. As a horticultural and agricultural species for thousands of years hardly any natural location can be found these days. Many bamboo’s that are propagated for their usefulness over and over, were once collected as superior specimens at their natural locations or selected as seedlings after a flowering period. Many of them were later unjustly described as real species. Considering the diversity of the Fargesia murieliae seedlings, the chaos after thousands of years of Phyllostachys culture is not difficult to imagine. But as long as there is no better system of classification we have to make shift with what we have.

Tall and big bamboo’s

Tall and big. Maybe these two words form the moving spring of our obsession. Almost anyone is struck by the magic of the giant culms. Talking about the size of our bamboo’s, we are very much like anglers. Supported by broad arm gestures proportions are pointed out. My first wish was, to stick to the angling business, to grow bamboo’s as tall as fishing rods in my garden. Now I have redefined the limits and many of the culms have outsized the average fishing rod.

The Central-European climate seems not good enough to species like Phyllostachys pubescens and Phyllostachys viridis to reach gigantic dimensions. Also Phyllostachys bambusoides seems to prefer warmer summers and milder winters. Phyllostachys violascens, formerly considered to be a ‘bambusoides’ but at present seeming to belong to ‘preacox’, develops also in less warm summers quickly big culms, but is succeptible to dry winds and low temperatures. Even the two bigger phyllostachys nigra forms ‘Boryana’ and ‘Henonis’ turn out to be not strong enough to withstand long cold winters. Phyllostachys vivax, together with its breathtaking yellow culmed form ‘Aureocaulis’ and the green and yellow ‘Huanwenzu’ , was praised towards heaven by the Chinese for its hardiness, was disappointing after the severe winter of 1996/’97. At less protected locations this bamboo could not cope with the combination of hard wind and severe frost. The yellow culms of ‘Aureocaulis’, if not frozen off, got covered with brown blots. But in area’s where winters don’t strike hard regularly, Phyllostachys vivax remains a most impressing giant by its vigour and big culms.

During the last six years, since China made it possible, plane-loads of bamboo’s were sent to Europe. Sadly enough a lot went already wrong during digging up and packing. In the box, labelled Phyllostachys propinqua, we found at least four different species. The Phyllostachys vivax box caused even more confusion. It was sheer luck that the yellow culm bamboo’s sent together with Phyllostachys vivax ‘Aureocaulis’ were easy to recognise. All this caused a lot of confusion and misunderstanding. A part of the bamboo’s imported as Phyllostachys propinqua appeared to be in flower and not very hardy. We imported this particular species in order to get much material of  the ‘Beijing’ or ‘Li Yü Gan’ clone. A variety that was introduced in the late eighties. This robust bamboo of outstanding hardiness had already earned some fame and is by far superior to the specimens that were imported later as Phyllostachys propinqua.  In that period a few hardy giants came to Europe, but we are still breaking our minds about their identification. Two of them survived the severe winter of ‘96/’97 without problems and produced in three growing seasons culms of about 4 cm diameter. One of these might be a strong Phyllostachys dulcis, despite the frost sensitive clone from the USA with the same name we knew already. The other bamboo looks very much like a Phyllostachys iridescens without stripes.

A giant that has the power to develop well in cooler areas and colder winters is Phyllostachys parvifolia. This one should not be confused with a small leafed form of Phyllostachys nuda that has been sold under this name. The hardiness of this small leafed bamboo is superior to Phyllostachys vivax, but similar in its vigour. On the list of possible assets to the gallery of giants Phyllostachys prominens should not be absent. This bamboo with prominent protruding nodes shows an enormous vigour and a more than good hardiness. We just have to be on the lookout for the coloured varieties of these species.

Two pretty hardy bamboo’s for a warm location are the similar species Phyllostachys atrovaginata and Phyllostachys virella. Both are not tall growing, but do produce big culms. Both produce a typical incense or ‘sandalwood’ scent when the culms are rubbed. Only the shoots of Phyllostachys virella are of a slightly lighter colour. As to me these are two forms of one and the same species.

A real giant with a total different appearance is Bashania fargesii. Notorious for its expansive nature this hardy, large leafed species is a good one given room to move and sheltered for hard winds.

Within the group of not so tall and big bamboo’s nothing has changed very much. Phyllostachys aurea has proven to be not well suited to the Central-European climate, but both Phyllostachys. aureosulcata and Phyllostachys bissetii are undisputed at the top. These two are closely followed by species like Phyllostachys angusta, Phyllostachys humilis, Phyllostachys decora, Phyllostachys nuda etc.  If culm colour and hardiness are the main criteria Phyllostachys bissetii is the best in green and Phyllostachys aureosulcata ‘Spectabilis’ in yellow. The slightly less hardy Phyllostachys arcana ‘Luteosulcata’ is favourite when the culms have to be green with yellow variegation. In black we still have to be satisfied with the not so strong Phyllostachys nigra. Maybe a bit less spectacular, but with its own peculiar appeal Phyllostachys aureosulcata ‘Harbin’ with its grooved culms might be an asset to this group. Six years after its discovery the reversed form, Phyllostachys aureosulcata ‘Harbin-Inversa’ seems to have hardly left the UK. The variegated Phyllostachys aurea that is now in flower and seeming to revert to the green form has found a replacement in the hardier Phyllostachys bambusoides ‘Albovariegata’. Some leaves of this species are even of a coppery colour in the shadow.

A clumping species Neosinocalamus affinis was described by the Chinese as hardy to minus 15º Celsius. When at last a specimen of the cultivar ‘Flavodorivens’ was in the position to prove itself in our climate, this bamboo could withstand a few degrees frost at its best. The high expectations were not proved, possibly due to a mistake by the typist.

Semiarundinaria

Among the stately growing group of Semiarundinaria S. yashadake ‘Kimmei’ with yellow culms and green striping seemed to add something. De green form Semiarundinaria yashadake proved, hand in hand with Semiarundianria viridis, to be one of the hardier species. Sadly enough Semiarundinaria yashadake ‘Kimmei’ turns out to be less frost resistant and belongs probably to the genus Pleioblastus.

Brachystachyum densiflorum is a new kid on the block in this group of upright growing and hardy species. It’s not easily to confuse with other species by its conspicuously coloured shoots. 

Pseudosasa

Pseudosasa japonica lets us down as an evergreen during severe winters. It’s just because of its recuperative power that we can find this large leafed bamboo still in our gardens.

If we want a hardy and evergreen bamboo, Bashania quinchengshanensis with similar emanation and a height of over 3 meters is a great  addtion to the large leafed bamboo’s. Possibly this bamboo with a much to long name will fit well within the range of variation of Bashania fargesii. Two Pleioblastus species Pleioblastus amarus and Pleioblastus juxanensis  belong also to this group because of their bigger culms and large leaves and are well prepared to survive severe winters.

Fargesia

Until now about 80 species of this complex group of clumping bamboo’s are described. A number of them are now placed in the new genus Borinda. Without doubt this group contains the bamboos we dream of since long. Due to their high altitude and inaccessible natural locations new Fargesia’s are difficult to collect. A nice job for the real plant hunter. For the trade in this group we will find hardy species with bigger culms which will be an answer to the bad reputation of the expansive nature of, for instance, Phyllostachys.

If Ernest Wilson in 1907 had collected a Simba type of Fargesia murieliae we would have lived with the conviction that this species grows to a height of two meters at the most. It seems odd that no bambusero picked up the idea of exploring the Shennongjia area of the Chinese province of Hubei to study the natural variation of our hardiest and most successful garden bamboo. Whatever giants and dwarfs, upright or pendulous or with different leaf shapes might be found there: they would put the major part of the offspring of our Wilson clone in their shadow. Due to the self pollination we will have to find satisfaction in a limited variation that makes it difficult to realise proper selections.

Some of the better selections are ‘Jumbo’ with yellowish green culms, and ‘Kranich’ with reddish sheaths. The latter, very similar to the motherplant, got mixed with old generation. This caused some confusion and we have to wait for the real ‘Kranich’ until all ‘old generation’ plants have exposed themselves by their flowering. The lower growing form ‘Simba’ is better replaced by a better selection. As far as we know, apart from the Wilson clone just one other Fargesia murieliae has been introduced in Europe under the name of SABE 939. This one started, as was to be expected, also flowering. Possible cross pollination with the ‘old’ Fargesia murieliae might provide ‘new blood’ and perhaps new forms. Fargesia robusta has gained some popularity as a non running bamboo. Although the hardiness is unlike Fargesia murieliae, this species with its contrasting paper-white culmsheaths tolerates quite some frost on a sheltered spot. In between several new forms have been introduced. The most remarkable has very large leaves for a Fargesia and makes the name robusta well understandable. Whether this form is as hardy as the ‘old’ robusta will remain a question until a next severe winter.  

Spring 1995 I received a fax from Shanghai. Someone collected two bamboo species in the mountains of Gansu. Was I interested? Everything that grows there is interesting, so we decided to let the plants come over. One of them was a real shadow loving form of Fargesia nitida. The second one was harder to identify. Although Fargesia rufa seems the correct name, this bamboo meets the description of Fargesia dracocephala partially. This bright green Fargesia with its shiny and elegant leaves seems not to exceed three meters in height, but proved to be one of the hardiest and most evergreen in the cold winter of ‘97/’98. An attempt to have the most desired Fargesia payrifera , with its big culms and a possibly good hardiness, collected in Yunnan resulted in three beautiful but not very hardy species belonging to Borinda and Yushania. At this moment we assume that these are , Borinda perlonga and a weird half climbing Yushania species. Spring 1997 we received the outcome of another expedition. One Fargesia nitida collected in Nanping was surprisingly different with its shiny leaves, but is apparently a representative  of the species. The most remarkable bamboo was a Fargesia labelled Fargesia scabrida with culms of about 2 cm diameter. The winter of ‘97/’98  with lows to -12º C caused no problems and the high altitude location (Pingwu/2600 m) where it was collected allows us to presume a much better hardiness.  

Yunnan 4  (Borinda lushuiensis)

This elegant bamboo has nicely upright growing culms, unlike Fargesia utilis with 3 cm diameter culms growing under an angle of 45º.

Autumn 1997 we got another couple of Fargesia’s that was collected in the wild. One of them is a dwarf. This northerly growing and therefore probably hardy bamboo grows to one and a half meter and represents the ‘missing link’ of the non running assortment. Due to the long journey eventually only one Fargesia demissa survived. At the same time a Fargesia denudata from Xian came along. Like Fargesia nitida the variation within this species seems enormous. This plant resembles the specimen collected by Roy Lancaster in the Min Shan (Min Mountains) in 1986, but has smaller leaves. This Min Shan denudata and the wonderful nitida-like bamboo from the Jiuzhaigou Reserve in Sichuan were collected as seedlings. Hand in hand with the seedlings of Fargesia dracocephala and Fargesia murieliae they represent at this moment the most important non running bamboo’s of the new generation. Concerning flowering we don’t have to fear much from these plant the first eighty years.

Of course other important species have been introduced without my knowledge. Maybe the new bamboo for our region grows somewhere, well hidden for our eyes, waiting to conquer the European market in a single blow. Or maybe this bamboo we are all waiting for grows in a garden or collection, undiscovered for its lifetime.

It is for sure that the bamboo’s we dream of are to be found somewhere in China or in the South American mountains perhaps.

When we display the same drive as the Rhododendron collectors in their time the diversity of the assortment of useful bamboo’s will increase considerably and supersede quite a few species to the background 

Jos van der Palen

New Introductions
About 15 years ago, naming bamboo was a relatively easy task. Pseudosasa japonica, Fargesia murieliae and Phyllostachys nigra were multiplied from mother plants introduced in Europe by the first growers and collectors. Back then, we knew precisely how to identify these species and first attempts were initiated to map new introductions. We assumed that all species of the bamboo family could be placed clearly and unambiguously in a logical system of classification.

After more introductions from China and Japan however, we learned that the task of naming and classifying bamboos was more problematic than originally considered. After the opening up of China, various species collected from the wild reached Europe. These new introductions certainly did not contribute to a better overview. Despite serious attempts to provide detailed descriptions of species, more and more bamboos seemed to be something different.

This limitation is perhaps seen most clearly in the offspring of the once omnipresent and familiar Fargesia murieliae. At first, we knew which characteristics to look for in identifying this species. Now, the height of the new generation varies from 50 cm (19 inches) to up to 5m (161/2 feet). There are various types without the typical powdered culms of the original species. Reddish or green colours on the sheaths are seen. There are various types that perform well in deep shadow, but also selections that can grow well in sunlight. If we did not know their origin, we could easily be bamboozled and 'select' four or five new species. In a similar way, various species have been named in the bamboo world that do not deserve this status. Each botanist can easily connect his or her name to the introduction of a new species.

In fact, as with Rhododendrons, we should return to a classification that is much less rigorous. We should think more in terms of groups and types to classify bamboos, and when more becomes known about the relationships among the types through DNA-fingerprinting, attempts could then be made to delimit such groupings.

For example, it can be expected that in the enormous wild resources of the species Phyllostachys glauca giants as well as dwarfs will occur, along with arching and erect types. Some of these could prove to be extremely hardy, whereas others are barely able to withstand some frost. If all wild species would inherently have such large variation, perhaps we will have to discard the current methods for determination and identification.

In reality, various superior selections from wild resources have been cultivated in China for consumption of edible shoots, or for building materials. After a period of flowering selections have been made from seedlings, these have been given names, thereby reaching the status of a species name in our times, often unjust.

Hybrids pose even greater difficulties. Crosses between various species occur more often in nature than we might expect. The hybrid identity of a number of bamboos like Hibanobambusa tranquillans and Semiarundinaria has been unveiled. Various species of these bamboos still have the status of a species, but even Sasaella is considered a hybrid by the French botanist Demoly.

In their natural environment, hybrids often perform better than the individual parent species through an optimal mix of parental qualities. Such sterile species can colonize areas for a long time without contributing to evolution by producing offspring. Perhaps the long intervals between flowering periods are in part an evolutionary adaptation to avoid such hybrids. Nevertheless, such types can of course be valuable or interesting for us.

Several of the recently introduced bamboos have to be labelled with 'sp.' or 'species' because they cannot be classified correctly. To avoid having too many species something will have to be done. Semiarundinaria sp. Korea has been in use as a name ever since I started with bamboo. Also, Arundinaria fangiana or Tungchuan 2 will have to live with its provisional name, and many more have joined the party since.

Fargesia sp.
Among the various new introductions that have reached us, some bamboo species immediately attract attention, but only later are their secrets revealed. This is the case with one bamboo in particular.
In the spring of 1997, a broken box arrived at my place containing some bamboos collected from the wild. Various large clumps with relatively thick culms took up part of the space. Some culms had a diameter of more than 2 cm (3/4 inch). On the labels we read Fargesia scabrida. My colleague Hans Prins and I looked for the description of this species, but the thick culms did not seem to fit the description, or perhaps this could have been a giant among the scabridas. According to our collector in China, these plants had been found at an elevation of 2,700 m (8,858 feet) in Pingwu in Northern Sichuan, a site where plants should be considerably hardy.

From the base of these culms several small shoots developed in the first year displaying small and elegant leaves. It took a complete growing season for the plants to adapt, but early in next spring, large shoots had developed. One plant was planted outdoors, and in late summer several new shoots came up and side branches developed quite rapidly. The strong colour contrast between the orange-brown culm-sheaths and the young purple culms was especially spectacular. The following winter was not very cold with only minus 12°C (10°F) and the plants did not suffer at all. The winters that followed were not very cold either, but in southern Germany the plants withstood frosts down to -18°C (0°F) without too much damage. At Max Riedelsheimer's place, the winter of 2000/2001 was too severe for a young plant. My guess is that the hardiness is comparable with the small leaved form of Fargesia robusta. Like Fargesia robusta, new shoots of this new bamboo develop rather early. If we should decide to group bamboos, these two would certainly be placed together.

One important difference from Fargesia robusta is the long slender leaf and the beautiful gracious arrangement of the leaves. After about three years of growth the bamboo has almost reached 4m (13 feet). If we consider the culm width of 2cm, this bamboo will develop into a giant Fargesia, and will (perhaps) someday get its own name.

Fargesia sp. Jiuzhaigou
In recent years a number of important new introductions of Fargesia nitida and related types have been imported into Europe. The German pharmacist Stephan Wagner collected the most striking and perhaps the most beautiful form of all, around 1986. He found this bamboo as a seedling at the Jiuzhaigou Park (Garten Praxis 3/1999) in Northern Sichuan. Chinese researchers had already mentioned Fargesia nitida was flowering in this area, but the plant did not fit the species description at all. However, when we take into account the natural variation within the species and thereby enlarging the frame of reference, this bamboo belongs to the group of Fargesia nitida. Meanwhile, alongside the provisional name Fargesia sp. Jiuzhaigou 1 other names like Fargesia nitida 'Jiuzhaigou', Fargesia nitida aff. 'Jiuzhaigou' and Fargesia sp. 'Jiu' are being used for this bamboo.

Later on, it turned out that Mr. Wagner had collected more than one seedling and he let these seedlings all grow into one plant. The first and most widely distributed clone, Fargesia sp. Jiuzhaigou 1, has been propagated from only one vital part of this 'compound' plant. 

One important difference from Fargesia nitida is that the culm-sheaths fall on the ground already within the first year, thereby revealing the deep green culms beneath. This green colour can change into a deep red by the sun the following spring and even to orange yellow in the summer sun. The small graceful leaves appear to belong to frost-sensitive Himalayan bamboo species, but the plant is hardy to very hardy. Sometimes, the leaf edges dry under the influence of sun, frost and wind. The growth habit is quite erect, reaching heights of 2 to 3m (7 to 10 feet). When the soil is not too dry, this bamboo can stand full sun. Added to this, flowering is still a lifetime away. This bamboo proves that the range of possibilities and improvements within the Fargesia group is quite large.

From the same park, M. Laferrere of France has collected another seedling: Fargesia sp. Jiuzhaigou 2. As far as we can tell, the culms of this bamboo lack the deep dark red coloration and they are more widely spaced. 

Fargesia sp. Jiuzhaigou 3 to 10 are seedlings that were collected by R. Willumeit in this region. These show even more of the variation within the species. A Swiss person has collected another specimen and it is called Fargesia jiuzhaigou 'Genf'. It grows well and also shows good red colouring.

Fargesia 'Rufa'
In the spring of 1995, I received a fax sent from the Botanical Garden of Shanghai, asking if I would be interested in specific bamboos. A staff member of the Botanical Garden had collected two bamboos in the south of the Chinese province Ganzhu. These plants were collected at elevations of 1,800 to 2,500m (5,900 to 8,200 feet) at latitude 34°20 N and longitude 106°00 E.
Here the average annual temperature is 8°C (46°F), and temperatures go down to -16.8°C (0°F) in winter. During the summer, the highest temperature can be 29.6°C (85°F).

We decided to call these plants Gansu 95-1 and Gansu 95-2 for the time being. The young plants of Gansu 95-1 grew amazingly well. In the first winter, it was observed that the leaves did not curl in dry conditions, during frosts or in direct sunlight, unlike the leaves of Fargesia nitida and Fargesia murieliae. Even the shedding of leaves, as is usual preceding winter with most Fargesias, was limited. This bamboo had no difficulty at all with the severe winter of 96/97, when temperatures went down to -19°C (-3°F) with the graceful leaves remaining green. Only extended periods of very low temperature with dry continental winds are endured less well by this bamboo than by the leaf-rolling types.

Already in April new shoots appear, which is in fact too early for the young shoots, which are sensitive to late frost. The height of the culms is between 2 and 3 m and because of the large number of leaves the culms arch over. New culms develop about 5-15 cm from the plant so after 5 years the plants can attain a diameter of up 2 m. This bamboo takes up available space at least three times as quick as Fargesia murieliae. In fact this bamboo would look its best in parks and large gardens, adding a fine touch to these places. The deep green leaves and the plant's full silhouette stand in dynamic contrast to more static plants like Rhododendrons, cherry laurel and yew.

Naming the new plants
Our friends in China who sent us the plants proposed the name Fargesia spathacea. However, this name had already been assigned unjustly to Fargesia murieliae and later on to Fargesia nitida, and this time too, it did not fit.

In southern Gansu only a few bamboo species are found. The plant certainly was not Yushania confusa and we already knew Fargesia dracocephala. Then we came to Fargesia rufa. The visual resemblance with the two pictures of this species in the most important Chinese bamboo book 'A Compendium of Chinese Bamboo' and also the region of origin pointed in this direction. From then on, when the plants were distributed among growers and collectors this name started to lead its own life. When we study this species in more detail, we find characteristics of both Fargesia dracocephala and Fargesia rufa, both species being native to this region. It should be clear that bamboos from natural resources do not easily fit our classification systems.

My proposal is to name this bamboo Fargesia 'Rufa', given its already widely known name. Not only does the name sound well, but also when in the future the species should be known more exactly, the species name can easily be placed between the generic name Fargesia and the cultivar name 'Rufa'. Gansu 2 was also a nice bamboo, but it turned out to be a shade tolerant form of Fargesia nitida, and it did not grow much higher than 2m (61/2 feet).

Phyllostachys parvifolia and other giants
How important are the introductions of new species of bamboo in times of plenty? Perhaps the variation within the genus Fargesia is only the tip of the iceberg! If one considers the vast number of Phyllostachys species and varieties, one would be tempted to think that all possible variations are included. A number of new species add some variation to the existing range, but they are not hardier than Phyllostachys aureosulcata, they do not grow taller than Ph. vivax, and their colours are not more spectacular than the colours observed in varieties of both Ph. aureosulcata and Ph. vivax. Most of the new introductions resemble in some way plants we already know. However, there are exceptions. Species that may enlarge and improve the current assortment of species and cultivars of Phyllostachys:

Phyllostachys kwangsiensis
This species is supposed to be native to Taiwan, which has a relatively warm climate. This is why people did not expect too much from its winter-hardiness and it also explains why such little effort was put into importing and testing material of this species. Nevertheless, this bamboo is hardy to very hardy. Perhaps it originated in colder parts of China and was introduced to the island later. Even more remarkable is its resemblance to Phyllostachys pubescens. The hairy young culms, along with several other characteristics, suggest that Ph. kwangsiensis is just a hardy form of the Chinese giant bamboo, which does not grow well at all in Western Europe. We would then have at last a 'Pubescens' that will grow well in cooler summers. This bamboo still has to prove itself on various points, but it inspires our fantasy as a possible alternative to the giants of Prafrance.

Confusion about Phyllostachys vivax
A bamboo that more scarce in Europe than we think, is the green form of Phyllostachys vivax. About 6 to 7 years ago, this species was imported from China in large numbers. At least, that was what growers assumed. In the meantime, it has become clear that a range of new species have been imported with very few, or perhaps even no real Ph. vivax. One species occurred in larger numbers and I gave it the provisional name Shanghai 2. This bamboo resembled Ph. vivax as a rapid grower, but the leaves were smaller and less arching. The early yellowish shoots looked rather like Ph. dulcis. A detailed study of pictures of the shoots of this plant in the "Compendium of Chinese Bamboo" as well as other sources and examples removed most of our doubts. These plants withstood very low temperatures (down to -19°C or -2°F) very well, contrary to Ph. vivax. This species had to be the real Ph. dulcis that could also survive the harsh winters of Beijing. This also means that the bamboo previously distributed in Europe from the US under the name of Ph. dulcis cannot be the real species or is another clone and should be placed with the other Phyllostachys sp., the species without names.

Also, the closely related and perhaps even more striking species without name: Shanghai 3, imported under the name of Ph. propinqua, belongs to the tallest and thickest of the hardy species. The deep green young culms have short internodes at the base. The new shoots are reddish-pink with spots. Identification seems to direct us to Ph. iridescens, but it is wiser to keep the provisional name Shanghai 3.

New variations
An important new and stable variety of Phyllostachys vivax originated as a mutation of Ph. vivax 'Aureocaulis'. This mutation occurred at about the same time in my own nursery and in the nursery of Hans Prins, and perhaps, who knows, in other places too. As with Ph. aureosulcata 'Spectabilis' and Ph. bambusoides 'Castillonis', the sulcus is green and the rest of the culm is yellow. It is in fact the inverse form of Ph. vivax 'Huanwenzhu'. Hence the provisional (and too long) name Ph. vivax 'Huanwenzhu-inversa', because this form originated from Ph. vivax 'Aureocaulis' we can assume a similar winter hardiness.

Phyllostachys parvifolia
A more recent Phyllostachys species has been intriguing me for some years now, due to its growth, its appearance and its winter hardiness. This bamboo is called Phyllostachys parvifolia. In fact, it is hard to believe that this species has only become available now and only in small numbers. Years ago this bamboo had already been introduced from China, but for some reason it never entered the circuit of collectors and growers of bamboo, although a form of Ph. nuda with smaller leaves has carried this name unjustly.

The name parvifolia points to the small leaves that make this bamboo the shining star. The fine structure of the leaves gives it a cloud-like appearance. The new shoots are easily recognized, like long slender javelins, they emerge from the soil at the end of June to early July. They are initially slightly oblique, but when they grow taller, they become erect. The culms have powdered rings under the nodes, like Ph. nuda. From a distance, this species resembles 'Henon's bamboo', Phyllostachys nigra 'Henonis', but the culms are comparatively thicker and the leaves are smaller.

During the last cold winter of 96/97, even -19°C (-2°F) did not damage the young culms of what was then a small and delicate plant in my garden. The leaves remained completely green in contrast to various other bamboos like Phyllostachys nigra 'Henonis' growing at the same spot. A young specimen of Ph. parvifolia in the garden of Max Riedelsheimer in Stockdorf near Munich survived the winter of 1999/2000 with even less leaf damage than for example Ph. aureosulcata and Ph. bissetii. For short periods, temperatures dropped as low as -20°C (-3°F). Meanwhile, my specimen has grown taller than 7m. (23 feet) after 7 years of growth. The growth is less explosive than that of Ph. vivax for example, but the culm wall is much thicker and hence much stronger.

Picture of the future
In England Ph. parvifolia has been named the Ph. pubescence of the north before. This is mainly due to the shape of the leaves and its general resemblance to Ph. pubescences. Perhaps Ph. parvifolia with its small leaves and Ph. kwangsiensis with its hairy culms can bring some of the magic of the most striking bamboo of all, Phyllostachys pubescens, to the north.

Jos van der Palen

First introductions by Jos van der Palen, Bamboekwekerij Kimmei.

All bamboo species in this list were introduced for the first time from China into Europe by Jos van der Palen. Less important species are not listed.

Marked with ▲: Introduction was made together with Hans Prins (Nursery ‘De Groene Prins’)

Marked with ♣: These bamboos were collected from the wild on our demand and all plants of these species found in Europe and the USA, are multiplied from our introductions.

This list shows the history of these species to rectify all claims of others.

 Phyllostachys vivax “Aureocaulis” was first found as a mutation of Phyllostachys vivax “Huanwenzhu” around 1980 in Central Sichuan. This very rare mutation was later planted in Anji, and from this plant Phyllostachys vivax “Aureocaulis” has been multiplied.

From 1994 great demand for this plant started in Europe. We saw the first orders ready for shipment to Europe in 1994 in the greenhouses of the Shanghai Botanical Gardens.

All Phyllostachys vivax “Aureocaulis” plants found in Europe are produced from this 1980 mutation.

BASHANIA fangiana

Spring 1997  Pingwu 2300 metres altitude.

♣ qingchengshanensis

1994 Collected by Shanghai Botanical Gardens

♣ sp.

Spring 1997 (Collected as F. rufa)

▲♣ FARGESIA denudata 'Xian 1'

December 1997 Xian 2500 metres altitude. Collected by Mr. Ding Xingcui.

▲♣ denudata 'Xian 2'

December 1997  Xian 2500 metres altitude. Collected by Mr. Ding Xingcui.

♣ demissa ‘Lanzhou’ (Tom) A-B-C-D-E-F-G-H

April 2004 Gansu, Lanzhou  Collected by The Forest Department of Gansu. Introduced in Holland in April 2004. One week later it was also introduced in Germany.

♣ nitida 'Gansu 95/2' (Flowering!!)

April 1995  Collected by Shanghai Botanical Gardens in Gansu between 1800 and 2500 metres altitude (5900 to 8300 feet) at latitude 34°20’ north, longitude 106° east. Average annual temperature is 8° C  (46.4° F), the winter minimum is -16.8° C  (1.8° F), and the summer maximum 29.6° C  (85.3° F)

▲♣ Sp. 'Nanping 97' (Before Fargesia nitida 'Nanping 97')

Spring 1997 Nanping 2800 metres altitude. Collected by Mr. Ding Xingcui.

▲♣ robusta 'Pingwu'

Spring 1997 Pingwu 2700 metres altitude. Collected by Mr. Ding Xingcui.

▲♣ robusta 'Wenchuan'

December 1997 Wenchuan 1800 metres. Collected by Mr. Ding Xingcui.

♣ 'Rufa'

April 1995 Collected by Shanghai Botanical Gardens in Gansu between 1800 and 2500 metres altitude (5900 to 8300 feet) at latitude 34°20’ north, longitude 106° east. Average annual temperature is 8° C  (46.4° F), the winter minimum is -16.8° C  (1.8° F), and the summer maximum 29.6° C  (85.3° F)

▲♣ sp. scabrida

Spring 1997  Pingwu 2600 metres altitude. Collected by Mr. Ding Xingcui

Sp. Tom

China Bamboo Centre. Introduced in Holland in April 2004. One week later it was also introduced in Germany.

sp.YJ. (F. fractiflexa ? 2 clones)(Tom)

China Bamboo Centre. Introduced in Holland in April 2004. One week later it was also introduced in Germany.

yunnanenis (Hsueh et Y) (Tom)

China Bamboo Centre. Introduced in Holland in April 2004. One week later in it was also introduced in Germany.

PHYLLOSTACHYS acuta ‘Hangzhou’

Spring 1996. Sent by Mr. Ding Xingcui (Hangzhou)

bambusoides 'Albovariegata' (European clone)

1993 A gift from the Botanical Gardens of Hangzhou.

fimbriligula 

Spring 1996. (Hangzhou)

lufoshanensis

1994 from Shanghai Botanical Gardens

▲lithophylla (Shanghai 1)

1995 from Shanghai Botanical Gardens

▲parvifolia 

April1996. (Hangzhou)

▲praecox 'Notata'

April 1996 (Hangzhou)

'praecox ‘Viridisulcata' (form 2)

April1996. (Hangzhou)

prominens

1995 from Shanghai Botanical Gardens

▲propinqua 'Hangzhou'

Spring 1996. (Hangzhou)

▲sp. Shanghai 3

1995 from Shanghai Botanical Gardens

tianmuensis

Spring 1996. (Hangzhou)

▲virella 

Spring 1996. (Hangzhou)

vivax 'Huanwenzhu inversa' 

This mutation was found in Phyllostachys vivax “Aureocaulis”  by Jos van der Palen. At the same time Hans Prins found this mutation in his Phyllostachys vivax “Aureocaulis”  . All existing 'Huanwenzhu inversa'  now come from these two mutations.

PLEIOBLASTUS altiligulatus

1994 from Shanghai Botanical Gardens 

amarus 'Hangzhouensis'

Spring 2000 (Hangzhou)

gozadakensis

Spring 2000 (Hangzhou)

juxianensis

Spring 2000 (Hangzhou)

maculatus 

Spring 2000 (Hangzhou)

yixingensis 

Spring 2000  (Hangzhou)

▲♣ YUSHANIA chungii ‘Wolong’

Spring 1997 Wolong 2600 metres altitude. Collected by Mr. Ding Xingcui

falcatiaurita (Tom)

China Bamboo Centre, Introduced in Holland in April 2004. One week later in Germany.

polytricha (Tom)

China Bamboo Centre. Introduced in Holland in April 2004. One week later in Germany.

♣ sp. ferax ( imported as Fargesia ferax)

Spring 1996. Sent by Mr. Ding Xingcui (Hangzhou)

▲♣ Yunnan 95 1  Borinda albocerea

1995 Collected by Shanghai Botanical Gardens

▲♣ Yunnan 95 2  Borinda albocerea

1995 Collected by Shanghai Botanical Gardens

▲♣ Yunnan 95 3a

1995 Collected by Shanghai Botanical Gardens

▲♣ Yunnan 95 3b Borinda (papyrifera/ albocerea)

1995 Collected by Shanghai Botanical Gardens

▲♣ Yunnan 95 3c  Farg. nujiangensis

1995 Collected by Shanghai Botanical Gardens

▲♣ Yunnan 95 4 Borinda lushuiensis

1995 Collected by Shanghai Botanical Gardens

▲♣ Yunnan 95 5   Yushania sp.

1995 Collected by Shanghai Botanical Gardens

▲♣ Yunnan 95 6   Borinda (communis ?)

1995 Collected by Shanghai Botanical Gardens

Gansu 95-1 and Gansu 95-2
In spring 1995 I received a fax message from the Shanghai botanic garden, containing the following information:
One of their employees had collected two bamboos in the south of the Gansu province, possibly the species Fargesia spathacea and Fargesia nitida.
The fax also mentioned important data about the place of origin of these bamboos; collected between 1800 and 2500 meters altitude (5900 to 8200 feet) at latitude 34°20' north, longitude 106° east. Average annual temperature is 8° C (46.4° F), the winter minimum is -16.8° C (1.8° F), and the summer maximum 29.6° C (85.3° F).
They asked me if I was interested. I sure was, for these bamboos could do well over here (in the Netherlands, that is), so I had them sent to me.
Of both species we received a few small, but vital plants, which after a somewhat difficult start developed quite well. We decided to name them Gansu 95-1 and Gansu 95-2 for the present.


First experiences with Gansu 95-1
The young plants of Gansu 95-1 (named Fargesia spathacea by its Chinese collector) soon stood out because of their enormous vigor. The early shoots were fully developed by summer, and later that summer new shoots emerged for the second time and even these had leaves before winter set in.
In autumn I planted the largest one in my garden, but the following winter was a mild one, and therefore no real test for the hardiness of the plant, although I noticed that, as opposed to Fargesia murieliae and Fargesia nitida, the leaves did not curl up with drought, frost and direct sunlight. Even a partial shedding of leaves shortly before winter, as is common with many Fargesia species, was almost absent. The plant entered winter unchanged, with lots of deep green, shiny elegant leaves.
Then winter of 1996/97 came with very low temperatures and strong winds. The lowest recorded temperature in Valkenswaard, the Netherlands, was -19° C (-2° F). Most bamboos in my garden were damaged to some extend, but the next spring, this bamboo drew everyone's attention, with a cloud of immaculate green leaves. Colleague Hans Prins confirmed the outstanding qualities of this bamboo. With a minimum of -21° C (-6° F) it had been even colder at his nursery in the north of the Netherlands, and in Max Riedelsheimer's garden near Munich, Germany, this bamboo endured the winter of 1999/2000 with even lower temperatures and sustained only minor damage. Long periods of very low temperature combined with dry continental winds however, cause more damage to this bamboo than to the leaf-curling types.

A new bamboo reveals itself
By now, we know more about Gansu 95-1. Already in April, as is the case with the clearly related Fargesia robusta, new shoots appear. Actually, too early in our climate, because the young shoots are sensitive to frost, which still can occur in this month. Fortunately, this bamboo has a second growth period in late summer, should it go wrong the first time.
Direct sunlight will be tolerated on a rich and not too dry soil, but light shade is ideal. Final height will be two to three meters, with densely foliated branches elegantly curving. New culms form 5 to 15 centimeters (2 to 6 inches) from the clump, so that after five years the area covered by the culms can reach a diameter of 1.5 meter (5 feet), and the overall width of the plant can exceed 3 meters (10 feet). So, compared to bamboos like Fargesia murieliae, it can cover a certain area two to three times as fast, by making quite long necks underground when forming new shoots. Fortunately Fargesias do not make horizontal runners which threaten ponds and pavements, and the roots stay close to the surface. As an easy to control wintergreen bamboo for a not too small spot this species surely is an asset. This new Fargesia should stand out well as a striking contrast in parks and big gardens. In these places the lively green leaves and the cloudy silhouette can create a dynamic contrast with the static deep green of for example rhododendron, cherry laurel and yew.

The name 'Fargesia rufa'
The Chinese collectors named this bamboo Fargesia spathacea, a name once wrongly assigned to Fargesia murieliae and later to Fargesia nitida, and this time too that name was wrong.
South Gansu produces just a few bamboo species. Yushania confusa was quickly ruled out and we already knew Fargesia dracocephala. Then the name Fargesia rufa came up. The visual resemblance to the two photos in the foremost Chinese work of reference 'A Compendium of Chinese Bamboo', the place of origin and the height of the plant seem to support this name. From this time on this well sounding name became generally accepted among growers and bamboo-lovers as Fargesia rufa was multiplied in large numbers, even by meristem tissue culture. 

Meanwhile new doubts have arisen about the name. At closer examination this bamboo combines properties of Fargesia dracocephala as well as Fargesia rufa, both native to the same area. Bamboos growing wild do not readily fit the man-made frames of the species.

With the name fargesia rufa commonly used, I suggest to call this bamboo Fargesia 'rufa' for the present. Should there be more clarity and conformity about the name, then the name of the species can easily be put in between Fargesia and 'rufa'.


Jos van der Palen

Translated by Theo Willems

Fargesia robusta 'Campbell'

How frequently and when does a bamboo flower?
All the non-invasive winterhardy bamboos belong to Fargesia. This flowering in cycles varies from 80 to 120 years or more. The best known type, Fargesia murieliae, was collected as a single plant in 1907 by the well-known plant hunter Ernest Wilson. Between 1990 and 2000, spread over 10 years, the multiplications of this bamboo in all gardens of Europe and the U.S. started flowering. After flowering, the plants always died off. With like result: many bare spots in our gardens. In the same period, Fargesia murieliae also had flowered everywhere in homeland China. With like consequence: famine with the pandas. The next flowering of the new generation seedlings will be expected in scarcely over 100 years. Of Fargesia nitida it is known that (almost) all known types came into existence from seeds that were collected by the plant hunter Berezovski in South-Gansu in China during one flowering period in 1886. Now, almost 120 years later, Fargesia nitida is again on the turn to go flowering and seed-forming for a new generation that again scarcely over 120 years shall go flowering.

How do you know that you buy the exact plant?  For someone who doesn’t associate daily with bamboo it is almost impossible to differentiate a potted flower-safe Fargesia sp. ‘Jiu’ from a potted flower-dangerous Fargesia nitida. It is always best with purchasing a bamboo to visit a specialized nursery or ask of a “no flower guarantee.” Or look on the Internet under Fargesia sp. Jiuzhaigou. In any case you can examine the plant for flowering. If you find a grassy spikelet of thickened red coloration on the end of the branches, then flowering has begun.

Are there still other bamboo species that maybe in a very short time will go flowering and that you are better off not placing in your garden?
Outside the old generation of Fargesia murieliae that still as a new generation is emerging, there are no important bamboos of which we know that before long will go flowering.

Southern California Bamboo Volume 16 No 1 January 2006
Reference Bamboe- Tijdschrift van de European Bamboo Society, afdeling Nederland. Jaargang 15, Nummer 2, Zomer 2005, p.10-13.

Das Zurückschneiden / Auslichten von Bambus


Ein Bambuswald mit „Raumgefühl“

Wer kennt nicht die Bilder aus japanischen und chinesischen Filmen, in denen sich die Schauspieler als Krieger, Reisende oder Geister mit großem Vergnügen durch die weit auseinanderstehenden Halme von einem mysteriösen und in Nebel gehüllten Bambuswald fortbewegen.
Und wie für sich selbst sprechend sind für uns die Fotos von kleinen japanischen Gärten mit armdicken Bambushalmen.         

Vor und nach dem Schnitt (Ausdünnen)

Wir können mit dem Abschneiden der älteren Halme aber auch bis Beginn März des kommenden Jahres warten. Das hat den Vorteil, daß die älteren Halme etwas zusätzlichen Schutz vor Wind bieten. Ein zweites Zurückschneiden folgt im Frühjahr, wenn die neuen Sprossen kommen und ungefähr eine Höhe von einem halben Meter erreicht haben. In diesem Stadium können wir gut sehen, wo die neuen Halme wachsen und welchen Durchmesser sie erreichen. Die dünneren Sprossen werden dann direkt am Boden abgeschnitten.
Dasselbe geschieht dann auch mit den Sprossen die an ungünstigen Stellen aus dem Boden kommen, daß heißt zu dicht an anderen Halmen oder zu dicht am Rand. Wenn gerade die dicksten Halme an den falschen Stellen heraus kommen, ist das besonders ärgerlich. 
Diese Vorgehensweise beim Zurückschneiden, Ausdünnen muß jedes Jahr wiederholt werden.

Bereits nach dem Erreichen des Raumgefühls, das man erreichen will, kann das manchmal heißen, dass 40-70% der jungen Sprossen weggeschnitten werden müssen. Leider sind die Sprossen der eßbaren Sorten zu diesem Zeitpunkt nicht mehr zum Verzehr geeignet.

Wenn die Halme die endgültige Höhe erreicht haben, können die untersten Zweige von den Halmen weggeschnitten werden. Bei jungen Halmen, welche gerade ihr Schutzblatt verloren haben, können diese Zweige auch einfach von Hand abgebrochen werden. Durch einen leichten Knick des Zweiges nach unten und das anschließende Wegbrechen nach Oben abbrechen wird verhindert, dass unbeabsichtigt ein Teil des Halmes abgerissen wird und zu Schaden kommt. Dieses Wegschneiden der unteren Zweige erzielt den besten optischen Effekt , wenn nicht mehr als ¼ vom Halm dadurch freigemacht wird. Hierdurch bekommt das Licht mehr Raum und der Wuchs von niedrigen Pflanzen wird möglich gemacht. Auch die Farben und das Spiel der Linien der Halme wird mehr zur Geltung gebracht.

Dicker, hoher Bambus wuchert stark und gehört deshalb nicht in einen kleinen Garten. Zu diesem Schluß kommen viele Menschen, wenn sie die Erfahrung mit der enormen und unbegreifbaren Wuchskraft von Bambus machen. Wann immer wir nach dem Bambus in japanischen Gärten schauen, wird dieser Behauptung widersprochen. Warum haben wir eine solche Angst davor dieses Riesengras Bambus zurückzuschneiden, während es doch für die Japaner das normalste der Welt ist. In diesem Land ist der Bambus fest in der Kultur verwurzelt. Was diese Riesengräser betrifft, existieren eigentlich kaum noch Geheimnisse. 

Jeder Japaner mit einem Garten ist im Besitz einer viel genutzten Formschnitt-Schere. Mit dieser Schere bewaffnet (in der Hand), ist es eine kleine Kunst um zwei bis drei Bambuspflanzen in Form zu halten. Immer werden dünne, schräge und ältere Halme wieder zurückgeschnitten und eine begrenzte Anzahl von schönen Halmen bleiben stehen. Es spricht für sich, dass Sorten, wie zum Beispiel Phyllostachys pubescens und Phyllostachys bambusoides, welche dort wegen ihren sehr dicken Halmen verwendet werden, bei uns durch mehr winterharte Sorten ersetzt werden müssen. Hierfür kommen Sorten wie Phyllostachys parvifolia oder Phyllostachys prominens in Betracht. Diese Bambussorten können auf einem nährstoffreichen und warmen Pflanzplatz auch bei uns prächtig wachsen. Das ist auch zugleich die Antwort auf die folgende oft gestellte Frage: Ist es möglich eine stark wuchernde hochwachsende Bambussorte auf eine Fläche von einem Quadratmeter zu halten? Nicht wenn man die maximale Höhe der Sorte anstrebt, aber unter Berücksichtigung der obengenannten Maßnahmen zum Schnitt und mit Einsatz von Rhizomsperren (55 bis 65cm Tiefe). Diese Sperre sollte ungefähr zwei Zentimeter aus dem Boden herausstehen. Anders können die knapp unter Erdoberfläche wachsenden Ausläufer unbemerkt wachsen. Die ersten paar Jahre wird sich eine stark wuchernde, hohe Bambussorte mit einem begrenzten Stück Garten begnügen, aber ohne Zurückschneiden kommen die Probleme von selbst. Auf einer kleinen Fläche können keine hundert Halme stehen. Und ein aktives Wurzelwerk wird Versuche unternehmen, um aus einer Sperre auszubrechen und auf die Suche nach ausreichend Wasser und Nährstoffe gehen. Dann ist selbst eine Rhizomsperre von 80cm Tiefe nicht ausreichend. Genauso wie bei einer Topfblume muß das Grün über der Erde sich in Gleichgewicht mit den Wurzeln unter der Erde befinden.


Jos van der Palen

Übersetzung Juergen Leis

Wieder einmal kam im Frühjahr 1997 eine kaputte Schachtel mit in freier Natur gesammelten Bambussen bei uns an. Dieses Überraschungspaket enthielt große Klumpen mit dicken, abgesägten, unbeblätterten Halmen, die einen großen Teil des Pakets in Beschlag nahmen. Einige Halme hatten einen Durchmesser von fast 2 cm. Auf den Etiketten stand Fargesia scabrida. Unserem chinesischen Sammler zufolge hatte er diese Pflanzen bei Pingwu im Norden Szechuans in einer Höhe von 2700 m gefunden - einem Sammelplatz, der eine ausreichende Winterhärte erwarten lässt. Wir prüften sogleich die Artbeschreibung von Fargesia scabrida. Die Ausmaße der Halme schienen dazu nicht zu passen. Oder sollte dies zufällig ein Riese sein?
Aus der Basis der abgesägten Halme entwickelten sich im ersten Jahr mühsam kleine Triebe mit schmalen, langen, zierlichen Blättchen. Es dauerte die ganze Vegetationsperiode, bis die Pflanzen kräftig zu wachsen begannen. Im darauf folgenden Frühjahr entwickelten sich Früh starke Triebe. Eine Pflanze wurde ins Freiland gesetzt.

▲♣ FARGESIA denudata 'Xian 1'

Dezember 1997 aus Xian  (in einer Höhe von 2500m).

Gesammelt durch Mr. Ding Xingcui.

▲♣ denudata 'Xian 2'

Dezember 1997 aus Xian 2500 (in einer Höhe von 2500m).

Gesammelt durch Mr. Ding Xingcui.

♣ demissa ‘Lanzhou’ (Tom) A-B-C-D-E-F-G-H

April 2004 aus Gansu Lanzhou 

Gesammelt durch das Forst Ministerium von Gansu.

Eingeführt in Holland im April 2004 und eine Woche später war dieser auch in Deutschland.

♣ nitida 'Gansu 95/2' (Blüht !!!)

April 1995  gesammelt durch den Botanischen Garten in Shanghai.

Kommt aus Gansu - in einer Höhe zwischen 1800m and 2500m.

Die geografischen Koordinaten lauten: Breitengrad = 34°20’ Nord und Längengrad = 106° Ost.

Die durchschnittl. Jahrestemperatur beträgt dort  8° C  (46.4° F), die minimale Wintertemperatur liegt bei -16.8° C  (1.8° F), und die max. Sommertemperatur bei 29.6° C  (85.3° F)

▲♣ Sp. 'Nanping 97'

(frühere Bezeichnung:

 Fargesia nitida 'Nanping 97')

Frühjahr 1997 aus Nanping (in 2800m Höhe)

Gesammelt durch Mr. Ding Xingcui.

▲♣ robusta 'Pingwu'

Frühjahr 1997 aus Pingwu ( in 2700m Höhe)

Gesammelt durch Mr. Ding Xingcui.

▲♣ robusta 'Wenchuan'

Dezember 1997 aus Wenchuan (in 1800m Höhe)

Gesammelt durch Mr. Ding Xingcui.

♣ 'Rufa'

April 1995 gesammelt durch den Botanischen Garten in Shanghai

Gefunden in Gansu, in einer Höhe zwischen 1800m und 2500m.

Die geografischen Koordinaten lauten: Breitengrad = 34°20’ Nord und Längengrad = 106° Ost.

Die durchschnittliche Jahrestemperatur beträgt dort  8° C  (46.4° F), die minimale Wintertemperatur liegt bei -16.8° C  (1.8° F), und die max. Sommertemperatur bei 29.6° C  (85.3° F)

▲♣ sp. scabrida

Frühjahr 1997  aus Pingwu  (in 2600m Höhe)

Gesammelt durch Mr. Ding Xingcui

Sp. Tom

aus dem Chin. Bambus Zentrum.

Eingeführt in Holland im April 2004 und eine Woche später war dieser auch in Deutschland.

sp.YJ. (F. fractiflexa ? 2 clones)(Tom)

aus dem Chin. Bambus Zentrum.

Eingeführt in Holland im April 2004 und eine Woche später war dieser auch in Deutschland.

yunnanenis (Hsueh et Y) (Tom)

aus dem Chin. Bambus Zentrum.

Eingeführt in Holland im April 2004 und eine Woche später war dieser auch in Deutschland.

PHYLLOSTACHYS acuta ‘Hangzhou’

Frühjahr 1996 erhalten durch Mr. Ding Xingcui (Hangzhou)

bambusoides 'Albovariegata' 

1993 ein Geschenk des Botanischen Garten in Hangzhou.

fimbriligula 

Frühjahr 1996. (Hangzhou)

lufoshanensis

1994 vom Botanischen Garten in Shanghai

▲lithophylla (Shanghai 1)

1995 vom Botanischen Garten in Shanghai

▲parvifolia 

April1996. (Hangzhou)

▲praecox 'Notata'

April 1996 (Hangzhou)

'praecox ‘Viridisulcata' (form 2)

April1996. (Hangzhou)

prominens

1995 vom Botanischen Garten in Shanghai

▲propinqua 'Hangzhou'

Frühjahr 1996. (Hangzhou)

▲sp. Shanghai 3

1995 vom Botanischen Garten in Shanghai

tianmuensis

Frühjahr 1996. (Hangzhou)

▲virella 

Frühjahr 1996. (Hangzhou)

vivax 'Huanwenzhu inversa' 

Diese Mutation des Phyllostachys vivax “Aureocaulis” ist durch Jos van der Palen entdeckt worden.  Auch Hans Prins hat in seinem Phyllostachys vivax “Aureocaulis” - Bestand  diese Mutation gefunden. Alles was es an 'Huanwenzhu inversa'  gibt, kommt von diesen zwei Mutationen.

PLEIOBLASTUS altiligulatus

1994 vom Botanischen Garten in Shanghai

amarus 'Hangzhouensis'

Frühjahr 2000 Hangzhou

gozadakensis

Frühjahr 2000 Hangzhou

juxianensis

Frühjahr 2000 Hangzhou

maculatus 

Frühjahr 2000 Hangzhou

yixingensis 

Frühjahr 2000 Hangzhou

▲♣ YUSHANIA chungii ‘Wolong’

Frühjahr 1997 aus Wolong (in 2600m Höhe)

Gesammelt durch Mr. Ding Xingcui

falcatiaurita (Tom)

aus dem Chin. Bambus Zentrum.

Eingeführt in Holland im April 2004 und eine Woche später war dieser auch in Deutschland.

polytricha (Tom)

aus dem Chin. Bambus Zentrum.

Eingeführt in Holland im April 2004 und eine Woche später war dieser auch in Deutschland.

♣ sp. ferax ( Import als Fargesia ferax)

Frühjahr 1996 erhalten durch Mr. Ding Xingcui (Hangzhou)

▲♣ Yunnan 95 1  Borinda albocerea

1995 gesammelt durch den Botanischen Garten Shanghai.

▲♣ Yunnan 95 2  Borinda albocerea

1995 gesammelt durch den Botanischen Garten Shanghai.

▲♣ Yunnan 95 3a

1995 gesammelt durch den Botanischen Garten Shanghai.

▲♣ Yunnan 95 3b Borinda (papyrifera/ albocerea)

1995 gesammelt durch den Botanischen Garten Shanghai.

▲♣ Yunnan 95 3c  Farg. nujiangensis

1995 gesammelt durch den Botanischen Garten Shanghai.

▲♣ Yunnan 95 4 Borinda lushuiensis

1995 gesammelt durch den Botanischen Garten Shanghai.

▲♣ Yunnan 95 5   Yushania sp.

1995 gesammelt durch den Botanischen Garten Shanghai.

▲♣ Yunnan 95 6   Borinda (communis ?)

1995 gesammelt durch den Botanischen Garten Shanghai.

Man stelle sich vor: der Nachbar hat eine neue Garage mit einer gelben, 3,5 m hohen Wand gebaut und man möchte sich mit Bambus diesem Anblick entziehen. In dieser Situation kann man sich für einige nicht wuchernde, höhere Fargesia-Arten entscheiden. Doch wenn auf dem Dach derselben Garage auch noch eine riesige Terrasse entsteht, auf der sich die Familie des Nachbarn regelmäßig aufhält, bleiben Fargesien wirkungslos und es hilft nur noch die Anpflanzung weit höherer Bambusarten. Dafür eignet sich eine Reihe von Phyllostachys-Arten. Diese Bambusse können schnell 5 m oder höher werden und sind dicht beblättert. Eine solche Anpflanzung sorgt dafür, dass man im Sommer wie im Winter nichts mehr von der Garage und dem Nachbarn sieht.  

Rhizomsperren
Wurzelbegrenzungen dienen dazu, die Wurzeln im abgegrenzten Raum zu halten und zu verhindern, dass sich Rhizome an unerwünschten Stellen ausbreiten. Wirkungsvolle, von einigen Baumschulen angebotene Barrieren bestehen aus HDPE, einer zähen, beständigen Polyethylenfolie von 1 mm (manchmal 2 mm) Dicke, die für die Wurzelstöcke undurchdringlich ist. Die Breite kann 50 oder 55 cm betragen, was meist ausreicht. Eine Breite von 60 bis 85 cm bietet eine größere Sicherheit und empfiehlt sich bei einigen tiefer wurzelnden Bambussen wie Bashania, Semiarundinaria und einigen höheren Pleioblastus-Arten.
Vor dem Eingraben der Folie muss man die Form der abzugrenzenden Fläche bestimmen, in der sich der Bambus ausbreiten kann. Die Pflanze kann nur innerhalb dieses abgegrenzten Bereiches wurzeln, weshalb dieser für den Bambus auch langfristig nicht zu klein werden sollte. Die Mindestfläche für einen niedrigen Bambus beträgt 2 m2, für mittelhohe 2 bis 3 m2 und für hohe Bambusse 4 m2. Für die echten Riesenbambusse sind 5 bis 10 m2 das Minimum.
Die Form des Pflanzloches ist nicht wichtig, vorausgesetzt, es ist nicht zu schmal angelegt worden (für große Arten mindestens 1 m breit). Zu berücksichtigen ist, dass bei gleicher Oberfläche je mehr Folie gebraucht wird, je länglicher ein Pflanzloch ist.
Das Eingraben ist eine schwierige Arbeit, bei der es wichtig ist, dass sie gut ausgeführt wird, damit man keine unangenehmen Überraschungen erlebt. Um sicher zu sein, dass die Rhizome innerhalb der Folie bleiben, muss diese lückenlos um die Pflanze eingegraben werden. Dabei muss man die Enden umfalten (mit einem Hammer) und ineinander verhaken. Diese Verbindung kann man fixieren zum Beispiel mit Bolzen, Kopfnägeln oder einem Brettchen und Nägeln. Im Handel gibt es auch Systeme mit Metallstreifen. Der Rand der Folie muss 2 bis 3 cm aus dem Boden herausragen. Passen Sie auf, dass die Folie beim Eingraben nicht durch spitze Gerätschaften beschädigt wird! Wenn die Folie ein Stück über den Boden herausragt, ist auch leichter zu sehen, wenn Rhizome über den Rand wachsen (die meisten Bambusse wurzeln sehr flach).
Das ist wichtig: Kontrollieren Sie mindestens zweimal im Jahr, ob die Rhizome nicht über den Folienrand hinauswachsen! Falls dies passiert, schneiden Sie den Ausläufer ab und graben Sie den „entwischten" Teil aus. Nach drei Jahren Wachstum ist ein jährlicher selektiver Schnitt wichtig. Jedes Jahr im Herbst sollten ein Drittel bis die Hälfte der alten und schiefen Halme entfernt werden, um das Gleichgewicht zwischen dem ober- und unterirdischen Teil der Pflanze zu erhalten.
Durch lokale Besonderheiten oder falsche Pflanzung ist nicht völlig auszuschließen, dass ein Bambus trotz einer Rhizomsperre „entwischt".
Pflanzung und Pflege

Die Balance zwischen Ausdünnen und Wachsenlassen ist abhängig vom Zweck der Pflanzung und dem vorhandenen Platzangebot. Muss ein hässliches Gebäude kaschiert werden, dann können die „Wäldchen" nicht dicht und hoch genug sein. Will man dagegen die grafische Struktur der Halme sehen, muss der Bambus geschnitten werden. Dafür gilt es, einige Grundregeln zu beherrschen. Zunächst sollte man wissen, wie ein Bambus wächst. Ein Baum wird jedes Jahr an der Spitze höher und durch neue Jahrringe dicker. Bambus dagegen wird durch neue Halme größer, die jedes Jahr innerhalb einiger Monate auswachsen und höher und dicker sind als die Halme des vorangegangenen Jahres. Deshalb ist ein Verjüngungsschnitt unumgänglich.
Wenn der Bambus unserer Wahl an einem geräumigen, humusreichen Platz ausgepflanzt ist, kann man ihn einige Jahre ungestört wachsen lassen. Alle Halme tragen während dieser Zeit zu einem kräftigen und gut entwickelten Wurzelsystem bei. Nur schiefe und alte Halme werden stets von Zeit zu Zeit entfernt. Nach ein paar Jahren sollten die neuen Stängel je nach Art und Standort um die 4 bis 6 m Höhe erreicht haben. Dann ist es im späten Herbst oder zeitigen Frühjahr Zeit für größere Schnittmaßnahmen. Ein Teil der Halme, die drei Jahre oder älter sind, müssen am Grund abgeschnitten werden. Meistens sind sie dünner und hängen über. Der Schnitt wird das ganze Jahr hindurch gut vertragen. Bei ausgewachsenen Beständen können jeden Herbst 40 bis 70 % der Halme entfernt werden. Dazu wählt man stets die alten und unschönen Halme.
Ein zweiter Schnitt folgt im Frühjahr, wenn die neuen Schösslinge gut einen halben Meter hoch sind. In diesem Stadium kann man sehen, wo die neuen Halme stehen und wie dick sie sind. Die dünnsten Triebe können dann bis auf den Boden zurückgeschnitten werden. Dasselbe geschieht mit dem Zuwachs, der an nicht erwünschten Stellen aus dem Boden sprießt - entweder zu dicht bei anderen Halmen oder in zu großer Zahl am Rand. Dieses Schnittmuster muss jedes Jahr wiederholt werden. Je nach angestrebter Offenheit der Pflanzung kann man bis zu 40 % der jungen Triebe wegschneiden. Bei Arten mit dicken Halmen muss man meist weniger ausdünnen.
Viele Arten bilden im August, September und Oktober noch dünne und oft schiefe Halme. Im Allgemeinen trägt dieser Austrieb nicht mehr zu einer gleichgewichtigen Entwicklung der Pflanze bei und sollte besser entfernt werden.
Erziehen und Formen
Durch Schnittmaßnahmen kann man bestimmen, ob eine Anpflanzung bis zum Grund beblättert oder offen ist, wodurch die Halme sichtbar werden. Wählt man die letzte Option, dann müssen die untersten Seitenzweige von den Halmen weggeschnitten werden. Bei jungen Halmen, bei denen das Schutzblatt gerade abgefallen ist, sind die zarten Seitenzweige leicht mit der Hand abzubrechen. Wenn man zunächst einen leichten Knick nach unten macht und dann den Seitentrieb nach oben zieht, verhindert man, dass ein Teil des Halmes mit entfernt wird. Dieser Schnitt erzielt optisch den schönsten Effekt, wenn nicht mehr als ein Viertel des Halmes frei gemacht wird. Dadurch dringt das Licht in den Raum und ermöglicht Unterwuchs. Auch die Farben und das prächtige Linienspiel der Halme werden dadurch sichtbar.
Bambusse kann man auch zu einer architektonischen Hecke schneiden, doch muss man dem abweichenden Wuchsmuster Rechnung tragen. Über die gerade geschnittene Oberkante beispielsweise einer 3 m hohen Phyllostachys-bissetii-Hecke treiben im Laufe des Mai die neuen Triebe. Diese können in kurzer Zeit 1 m oder mehr aus der Hecke herausragen. Sobald sie ausgewachsen sind (meist nach zwei bis vier Wochen), können sie ebenfalls auf die Heckenhöhe von 3 m zurückgeschnitten werden, so dass die exakte Form wiederhergestellt ist. Im Spätsommer oder im Herbst muss noch einmal wegen der späten Triebe geschnitten werden.
Dies ist eine viel gestellte Frage: Ist es möglich, einen wuchernden hohen Bambus auf abgegrenzten 1 oder 2 m2 zu halten? Nicht, wenn man die maximale Höhe erwartet, wohl aber mit den oben beschriebenen Pflegemaßnahmen und dem Einsatz von Rhizomsperren. Die ersten Jahre wird sich ein wuchernder Bambus noch mit einem derart begrenzten Platz zufrieden geben, doch ohne Schnitt gibt es auf Dauer Probleme. Auf einer kleinen Fläche können letztendlich nicht hundert Halme stehen. Zu viele Halme können das Wurzelsystem zu Versuchen verleiten, außerhalb der Barriere auf die Suche nach Nährstoffen und Wasser zu gehen. Dann reicht selbst eine Wurzelsperre von 85 cm Tiefe nicht mehr aus. Genau wie in einem Kübel muss das Grün, das über dem Boden wächst, im Gleichgewicht mit den Wurzeln sein.
Pseudosasa japonica und Semiarundinaria fastuosa wachsen von Natur aus viel kompakter als Phyllostachys. Dadurch, dass man alle zwei oder drei Jahre die Hälfte der Halme (die älteren und unschönen Exemplare) entfernt, werden diese Arten verjüngt und der Wuchscharakter bleibt erhalten.
Die Blüte

Die großblättrige Pseudosasa japonica hat in den 80er-Jahren intensiv geblüht. Im Gegensatz zu den horstigen Fargesien können wuchernde Bambusarten die Blüte überleben, da in den langen Ausläufern des Wurzelsystems reichlich Nahrungsreserven gespeichert werden. Dadurch wurde seinerzeit bei Pseudosasa japonica durch Rückschnitt der Blütenstände der Wuchs von neuen Halmen angeregt, wodurch die Blüte letztendlich verschwand. Dieser Bambus hat sich vollständig wieder erholt. Denselben Vorgang hatten wir bei Phyllostachys flexuosa, die in den 90er-Jahren durch eine totale Blüte zeitweise bis zum Bodengrund abstarb. Bei Phyllostachys aureosulcata und den Sorten Aureocaulis' und 'Spectabilis' wurden hier und da auch blühende Zweige entdeckt. Diese Art der Blüte wird auch sporadische Blüte genannt und muss kein Anzeichen für eine totale Blüte einer Art sein. Beim sporadischen Blühen verliert Phyllostachys kaum an Wuchskraft. Nach einer totalen Blüte muss eine Pflanze in jedem Fall wieder neu aufgebaut werden.
Obgleich wir wissen, dass Phyllostachys-Arten einen Blühzyklus zwischen 40 und 80 Jahren haben, gibt es (außer bei Pseudosasa japonica und der für eine Hecke ungeeigneten Art Phyllostachys flexuosa) bei den hier beschriebenen Arten nicht viel über eine kommende Blüte zu berichten. Es gibt vielmehr Hypothesen, wonach Phyllostachys aureosulcata nie zu einer totalen Blüte übergehen wird. Es könnte sein, dass diese Art die chinesische Selektion eines Typs ohne totale Blüte ist und so Jahrhunderte mit einer sporadischen Blüte hier und da überlebte. Aber vielleicht ist dies nur Wunschdenken und die Art beginnt schon morgen zu blühen. Auf Java sind einige Bambusselektionen zu finden, die ihre Besitzer mit einer plötzlichen Blüte nicht mehr überraschen - bei Phyllostachys kann hinsichtlich der Blüte nichts garantiert werden.
Eigenschaften

Die Vermehrungsmethoden können die Eigenschaften einiger Phyllostachys-Arten beeinflussen. Laborvermehrte Phyllostachys präsentieren sich manchmal in einer Art Jugendstadium mit großen Blättern und dünnen Halmen. Meistens wachsen sie anschließend zu erwachsenen Bambussen aus, aber in einigen Fällen bleiben die Pflanzen in diesem erzwungenen Jugendstadium stecken und bilden immer nur dünne Halme. Eine Phyllostachys aureosulcata ’Aureocaulis' mit dieser Eigenschaft ist dann nach vielen Jahren noch nicht höher als 2 oder 3 m. Diese „Spagettipflanzen" sind in Gärtnerkreisen berüchtigt, da sie nie an die Erwartungen der Arten heranreichen können. Aber auch bei handvermehrten Nachkommen werden nicht immer alle Eigenschaften der Mutterpflanze weitergegeben. Aus Halmvermehrungen (Halmteile ausschließlich mit Haarwurzeln) können manchmal Pflanzen entstehen, die - anders als die Mutterpflanzen - jahrelang nicht wuchern und weniger groß werden. Es scheint daher so, als ob eine gesunde Phyllostachys aus unterschiedlichen Geweben mit verschiedenen Wuchsfunktionen besteht, die sich manchmal je nach verwendetem Teil bei neu vermehrten Pflanzen gesondert manifestieren. (Vergleichbar mit Hedera helix, wobei der kletternde Teil als Kletterpflanze und der blühende Teil als Baumform unter Beibehaltung der Eigenschaften zu vermehren sind.) Ein wichtiger Faktor, um einen guten Bambus mit den richtigen Eigenschaften zu erhalten, ist und bleibt eine gute Baumschule mit guter Beratung.